Có những lúc ta muốn có ngay một câu trả lời cho đời mình: công việc nào mới đúng, người nào mới hợp, con đường nào mới nên đi. Ta thấy an tâm khi mọi thứ có một tên gọi rõ ràng. Nhưng khi đặt tên quá sớm, ta cũng có thể vô tình thu hẹp điều đang sống động trước mắt.

Chương mở đầu của Đạo Đức Kinh nhắc rằng Đạo có thể được nói đến, nhưng không thể bị gói trọn trong một định nghĩa. “Đạo” có thể hiểu là lẽ vận hành rộng lớn của đời sống, là con đường mà vạn vật nương vào để sinh thành. Khi ta tưởng mình đã nắm chắc nó bằng một nhãn dán, có lẽ ta mới nắm được một phần rất nhỏ.

Bản tiếng Hán

道可道，非常道。名可名，非常名。無名，天地之始；有名，萬物之母。故常無欲，以觀其妙；常有欲，以觀其徼。此兩者，同出而異名，同謂之玄。玄之又玄，眾妙之門。

Hán Việt

Đạo khả đạo, phi thường Đạo. Danh khả danh, phi thường danh. Vô danh, thiên địa chi thủy; hữu danh, vạn vật chi mẫu. Cố thường vô dục, dĩ quan kỳ diệu; thường hữu dục, dĩ quan kỳ kiếu. Thử lưỡng giả, đồng xuất nhi dị danh, đồng vị chi huyền. Huyền chi hựu huyền, chúng diệu chi môn.

Dịch tiếng Việt dễ hiểu

Con đường có thể nói thành lời thì không phải con đường thường hằng. Tên gọi có thể gọi ra thì không phải tên gọi thường hằng. Không tên là khởi đầu của trời đất; có tên là mẹ của muôn vật. Khi lòng bớt ham muốn, ta thấy được nét vi tế; khi sống giữa muôn vật, ta thấy được ranh giới và biểu hiện của chúng. Hai mặt ấy cùng từ một nguồn mà ra, chỉ khác tên gọi; cùng gọi là sâu thẳm. Sâu lại càng sâu, là cửa ngõ của mọi điều kỳ diệu.

Tên gọi giúp ta hiểu, nhưng không thay được trải nghiệm

Tên gọi rất cần thiết. Nhờ nó, ta giao tiếp, học hỏi và sắp xếp thế giới. Nhưng một người không chỉ là “thành công” hay “thất bại”; một ngày không chỉ là “tốt” hay “xấu”. Đời sống thường rộng hơn những từ ta dùng để kể về nó.

Chương 1 gợi rằng cái có tên và cái không tên cùng thuộc về một nguồn sâu. Cái có tên là những gì ta thấy được: công việc, cảm xúc, sự vật. Cái chưa gọi tên là khoảng mở trước khi tâm vội phán đoán. Ta không phải bỏ tên gọi; ta chỉ cần đừng để chúng đóng kín cái nhìn.

“Điều không thể nói hết vẫn có thể được sống một cách chân thành.”

Một cách thử hôm nay

Khi gặp một tình huống khiến bạn muốn kết luận ngay, hãy thay câu “điều này là…” bằng câu “lúc này, điều này đang như thế nào?”. Thay vì nói “tôi là người nóng tính”, thử nhận ra “lúc này, tôi đang có cơn giận”.

Chỉ một thay đổi nhỏ cũng mở ra khoảng cách giữa ta và nhãn dán. Trong khoảng cách ấy, ta có thể thở, quan sát và chọn cách đáp lại dịu hơn.

Ứng dụng

Khi một người thân im lặng, ta thường vội gọi đó là “lạnh nhạt”. Hãy tạm dừng trước tên gọi ấy và hỏi xem có thể họ đang mệt, lo hoặc chưa biết diễn đạt. Trong công việc cũng vậy: thay vì gọi một việc là “thất bại”, hãy quan sát dữ kiện và bước điều chỉnh tiếp theo.

Nhận xét

Chương này không bảo ta từ bỏ ngôn ngữ hay không được đưa ra quyết định. Tên gọi và kế hoạch vẫn cần thiết. Điều cần tránh là coi khái niệm của mình như toàn bộ thực tại, rồi cố ép người và việc phải vừa với nó.

Bài học rút ra