Không ít mệt mỏi của chúng ta không đến từ công việc, mà từ cảm giác phải nổi bật trong công việc ấy. Ta muốn được thấy, được công nhận, được xếp ở một vị trí cao hơn. Khi mọi thước đo đều trở thành cuộc đua, một thành quả vừa có được đã nhanh chóng mất đi niềm vui.

Chương 3 của Đạo Đức Kinh lưu ý rằng việc quá tôn sùng người tài, của hiếm và điều đáng ham muốn có thể làm lòng người xao động. Đây không phải lời phủ nhận tài năng hay của cải. Vấn đề nằm ở chỗ chúng bị biến thành đối tượng để tranh giành và chứng minh giá trị của mình.

Bản tiếng Hán

不尚賢，使民不爭；不貴難得之貨，使民不為盜；不見可欲，使民心不亂。是以聖人之治，虛其心，實其腹，弱其志，強其骨。常使民無知無欲，使夫知者不敢為也。為無為，則無不治。

Hán Việt

Bất thượng hiền, sử dân bất tranh; bất quý nan đắc chi hóa, sử dân bất vi đạo; bất kiến khả dục, sử dân tâm bất loạn. Thị dĩ thánh nhân chi trị, hư kỳ tâm, thực kỳ phúc, nhược kỳ chí, cường kỳ cốt. Thường sử dân vô tri vô dục, sử phù tri giả bất cảm vi dã. Vi vô vi, tắc vô bất trị.

Dịch tiếng Việt dễ hiểu

Không đề cao người tài theo cách gây tranh giành thì người dân bớt tranh. Không xem của khó kiếm là quá quý thì người dân bớt trộm cắp. Không liên tục phô ra điều khơi gợi ham muốn thì lòng người bớt rối. Vì vậy, cách trị của người sáng suốt là làm tâm bớt bị kích động, chăm cái bụng được no, làm ý muốn phô trương dịu lại và thân thể được vững. Thường giúp người dân bớt mưu mẹo và ham muốn quá mức, để kẻ khôn vặt không dám làm điều xấu. Làm theo cách ít cưỡng ép, thì không việc gì không được sắp xếp.

Bận rộn không luôn là cần thiết

Một đời sống biết đủ không phải đời sống thiếu chí hướng. Ta vẫn có thể học, làm, kiếm sống và tạo dựng. Nhưng ta không cần để mọi điều ấy quyết định hoàn toàn cảm giác mình có giá trị hay không. Khi lòng không bị kéo quá mạnh bởi hơn thua, ta dễ nhận ra việc nào cần làm và việc nào chỉ làm ta thêm rối.

Sự giản dị trong chương này là bớt kích thích, bớt khoe khoang, bớt làm cho ham muốn không ngừng được gọi dậy. Không phải để đời nhạt đi, mà để điều thật sự nuôi mình có chỗ được lắng nghe.

“Có những thứ ta theo đuổi không vì cần, mà vì sợ mình đứng lại.”

Một việc nhỏ cho hôm nay

Hãy khoanh một việc được làm chỉ vì sợ thua kém hoặc sợ bị đánh giá. Nếu có thể, hãy dời nó lại hoặc làm nó ở mức vừa đủ. Ta không cần thắng một cuộc đua không biết ai đã đặt ra.

Ứng dụng

Với chính mình, hãy giảm một nguồn liên tục khơi gợi so sánh: lướt mua sắm, theo dõi thành tích người khác, hoặc nhận thêm việc chỉ để được công nhận. Trong tổ chức, thay vì tạo thi đua bằng áp lực, hãy làm rõ mục tiêu, nguồn lực và cách ghi nhận công bằng.

Nhận xét

Những chữ “vô tri vô dục” từng có thể bị hiểu lầm thành việc làm người khác thiếu hiểu biết. Trong bối cảnh hôm nay, không nên dùng chương này để phủ nhận học tập hay quyền tự do. Có thể đọc nó như lời cảnh giác với sự khôn vặt, kích động ham muốn và cách quản trị dựa trên thao túng.

Bài học rút ra