Huệ Tử kể với Trang Tử về một cây lớn có thân nổi u, cành cong queo, không hợp dây mực hay thước của người thợ. Nó đứng bên đường mà chẳng ai muốn lấy làm gỗ. Ông dùng cây ấy để chê những lời của Trang Tử: rộng lớn nhưng khó đem vào việc, nên người ta không muốn nghe. Trang Tử không đáp bằng cách tìm một món đồ thật khéo có thể đóng từ thân cây. Ông gợi một nơi rộng vắng, nơi người ta có thể thong thả đi bên cây rồi nằm nghỉ dưới nó. Cây vẫn cong như trước, nhưng cuộc trò chuyện đã đổi câu hỏi.
Đây là diễn ý cuộc đối thoại cuối Tiêu dao du. Ta sẽ đọc riêng câu chuyện này để xem điều gì xảy ra khi công dụng quen thuộc thôi giữ vị trí duy nhất.
Đoạn sách và chiếc thước đang dùng
Văn bản ở thiên 1, Tiêu dao du (逍遙遊), mở đoạn bằng lời Huệ Tử: “吾有大樹，人謂之樗”. Bản Nguyễn Hiến Lê gọi cây ấy là cây xư; bài không xác định nó bằng tên loài trong phân loại thực vật hiện đại. Xem nguyên văn cuộc đối thoại cuối thiên, đối chiếu bản Việt, chương I, đoạn 5, trang PDF 112–113 và Robert Eno, mục 1.6.
Đây là cây trong cuộc đối thoại với Huệ Tử, không phải câu chuyện người thợ mộc gặp cây ở thiên Nhân gian thế. Giữ rõ vị trí giúp ta nghe đúng câu hỏi: Huệ Tử đang dùng tiêu chuẩn của nghề mộc để nói về giá trị một lối tư tưởng.
Với người cần thanh gỗ thẳng, thân cây có thể thực sự không thích hợp. Câu chuyện không buộc người thợ nhận một vật liệu không dùng được. Nó khiến ta chú ý tới bước tiếp theo: từ không hợp một việc, có thể kết luận rằng toàn bộ sự hiện diện ấy không đáng có hay không?
Hai con vật làm tiêu chuẩn đổi chỗ
Trong lời đáp, Trang Tử nhắc một con vật rình và đuổi mồi rất khéo nhưng có thể chết trong bẫy, rồi nhắc con bò lớn không bắt được chuột. Phần kể này cũng được diễn ý từ đoạn nguyên văn. Một khả năng có ích trong tình huống này chưa chắc là lợi thế ở mọi nơi.
Sự hài hước nằm ở việc đem thân hình lớn của con bò đi xét bằng việc bắt chuột. Ta dễ thấy tiêu chuẩn ấy không phù hợp. Nhưng khi quay sang một người biết chăm cây mà không thích kinh doanh, hay người yêu đàn mà không muốn biểu diễn, ta có thể vô tình làm một việc tương tự.
Ta thường tìm cách cứu giá trị bằng cách chứng minh rằng thế nào nó cũng đem lại một lợi ích khác. Cách ấy đôi khi cần thiết, nhưng vẫn giữ nguyên yêu cầu: mọi điều phải trình ra công dụng thì mới được ở lại. Lời gợi nằm nghỉ bên cây mở thêm một khả năng về cách hiện diện với nó.
Một khoảng không cần lập tức biến thành thành quả
“Vô hà hữu chi hương”, nơi không có gì, và cánh đồng rộng vắng trong lời đáp là không gian tưởng tượng. Chúng đưa người đọc ra ngoài cảnh người thợ đi tìm gỗ. Ta có thể hiểu đó như một cách nới hoàn cảnh đánh giá, để câu hỏi về cây không bị khóa trong việc chặt và dùng.
Liên hệ với đời sống, một người đi học vẽ sau giờ làm có thể chỉ muốn hiểu màu và dành thời gian nhìn kỹ. Sau vài tuần, bạn bè hỏi sao chưa nhận vẽ thuê, chưa mở trang bán tranh. Lời hỏi có thể xuất phát từ sự quý mến, nhưng khiến buổi học dần mang thêm một đích đến người ấy chưa chọn.
Người học có thể vui nếu sau này bán được tranh. Hiện tại, họ vẫn được phép học mà chưa biến niềm vui thành một công việc thứ hai. Khi tự hỏi mình muốn gì ở giờ cầm cọ, họ có thể giữ lại khoảng chú ý đang cần thay vì nhận thêm một tiêu chuẩn chỉ vì người khác thấy hợp lý.
Giá trị con người rộng hơn phần đang làm được
Khi mang hình tượng cây sang chuyện con người, cần nhớ đó là một liên hệ, không phải sự đồng nhất. Một người có nhu cầu, quan hệ và quyền lựa chọn; họ không phải nguyên liệu chờ được đặt đúng công dụng. Ta không cần đợi tìm thấy một tài năng đặc biệt rồi mới đối xử với họ bằng sự tôn trọng.
Điều ấy có thể được thực hành trong cách hỏi. Thay vì luôn hỏi một sở thích sẽ đem lại gì, thử hỏi người kia thích điều gì trong lúc làm. Thay vì chỉ nhớ tới họ khi cần một kỹ năng, dành một cuộc gặp không gắn với lời nhờ.
Ngược lại, câu chuyện không xóa trách nhiệm trong những việc đã nhận. Khi cùng làm một công việc, chất lượng và thời hạn vẫn cần được trao đổi. Tách một yêu cầu cụ thể khỏi lời kết luận về cả con người giúp việc góp ý rõ hơn và bớt làm tổn thương.
Để cây đứng lại trong câu hỏi
Lời cuối đoạn gợi cây tránh được búa rìu vì không hợp công dụng của người lấy gỗ. Đó là sức đảo ngược của ngụ ngôn, không phải lời bảo đảm rằng cứ tỏ ra vô dụng sẽ tránh mọi tai họa. Đọc thành một mẹo sinh tồn cố định sẽ làm câu chuyện nhỏ đi.
Hôm nay, chọn một việc mình yêu thích nhưng thường thấy cần biện minh. Thử dành cho nó một khoảng thời gian vừa sức, rồi quan sát trải nghiệm trước khi hỏi thành quả. Có thể điều đáng giữ hiện ra rất bình thường: mình đã nhìn một chiếc lá lâu hơn và muốn trở lại trang giấy vào ngày mai.
Đọc lại Cánh chim Bằng và những chân trời khác nhau, tiếp sang Tề vật luận: khi điều mình thấy chưa phải toàn cảnh, hoặc trở về bài giới thiệu và mục lục Trang Tử. Trước khi sang chặng mới, còn một câu hỏi để mang theo: ngoài điều có thể lấy ra sử dụng, ta có thể gặp nhau bằng cách nào?