Đăng một tấm ảnh hay một bài viết lên mạng xã hội, ta thỉnh thoảng lại mở điện thoại ra xem có bao nhiêu lượt thích và bình luận tán thưởng. Khi nhận được nhiều lời khen, tâm trí bồng bềnh hân hoan suốt cả ngày. Nhưng chỉ cần một lời bình luận chê bai hay mỉa mai vô cớ xuất hiện, sự vui vẻ lập tức tan biến, thay vào đó là cảm giác bực bội, bất an và muốn lao vào thanh minh đôi co.
Tâm trạng của chúng ta thường xuyên bị kéo giật bởi hai đầu dây: khen và chê. Ta trao quyền quyết định hạnh phúc của mình vào miệng lưỡi của người đời mà không hề hay biết.
Khen chê trong tám ngọn gió đời
Trong kinh điển Phật giáo, khen ngợi và chê bai được xếp vào Bát phong (Aṭṭha lokadhammā — tám ngọn gió thế gian). Trong kinh Lokadhamma (Tăng Chi Bộ kinh, AN 8.5), Đức Phật chỉ rõ tám điều này luôn vận hành và khuấy đảo tâm thức của con người:
- Được lợi và Thất lợi (lābha — alābha)
- Có danh và Mất danh (yasa — ayasa)
- Khen ngợi và Chê bai (pasaṃsā — nindā)
- An lạc và Đau khổ (sukha — dukkha)
Đức Phật dạy rằng, người phàm phu chưa có sự tu tập khi gặp lời khen thì tâm sinh tham ái, kiêu mạn và bám chấp; khi gặp lời chê thì tâm sinh sân hận, buồn tủi và chống đối. Chúng ta biến mình thành ngọn cỏ trước gió, gió thổi chiều nào thì rạp mình theo chiều ấy.
Thế nhưng, bản chất của khen và chê là vô thường (anicca). Người hôm nay khen ta có thể ngày mai sẽ chê ta chỉ vì một bất đồng nhỏ. Lời khen thường nảy sinh từ sự vừa mắt, vừa ý của người nói; còn lời chê xuất phát từ định kiến hoặc góc nhìn hạn hẹp của họ. Cả hai đều không phản ánh trọn vẹn chân giá trị cốt lõi của một con người.
Trong kinh Pháp Cú (Dhammapada, câu kệ 81), ngài để lại hình ảnh tuyệt đẹp:
Selo yathā ekaghano,
Vātena na samīrati;
Evaṃ nindāpasaṃsāsu,
Na samiñjanti paṇḍitā.
(Như tảng đá kiên cố, không gió nào lay động; cũng vậy giữa khen chê, người trí không dao động).
Ghi chú: Lời kinh Bát phong và Pháp Cú được đối chiếu từ tạng kinh Pali; phần phân tích về mạng xã hội và tâm lý đời thường là liên hệ thực hành của người viết.
Giữ tâm bình thản giữa đôi bờ
Không chạy theo khen chê không có nghĩa là trở nên vô cảm, kiêu ngạo hay bất cần dư luận. Bậc trí giả vẫn lắng nghe mọi phản hồi, nhưng họ không để tâm mình bị cuốn trôi theo:
- Với lời khen: Đón nhận bằng sự điềm đạm và tỉnh táo. Tự nhắc mình rằng lời khen là món quà tốt đẹp, nhưng không đồng nhất mình với sự tán dương ấy để tránh rơi vào tự mãn.
- Với lời chê: Lắng nghe bằng tâm cầu thị. Nếu lời chê đúng, ta cảm ơn và âm thầm sửa đổi; nếu lời chê sai hoặc mang ác ý, ta nhìn thấy sự bất an của người nói và mỉm cười cho qua, không ôm giữ hận thù.
- Quay về với thước đo bên trong: Thay vì hỏi “Người ta đang nghĩ gì về mình?”, hãy hỏi: “Ý định của mình trong việc này có chân thành không? Hành động của mình có làm tổn hại ai không?”.
Khi tâm bạn cắm rễ sâu vào sự lương thiện và sáng suốt, bạn sẽ nhận ra lời khen hay tiếng chê cũng chỉ như gió thoảng qua rặng thông già: gió đến rồi gió lại đi, ngọn đồi thông vẫn đứng đó xanh tươi, an nhiên và vững chãi.
Đọc thêm Kiểm chứng trước khi truyền tin.