Buổi sinh hoạt của nhóm bắt đầu muộn vì phòng chưa được chuẩn bị. Người phụ trách nhìn thấy vài vị khách đứng chờ ngoài cửa. Anh biết người mới đã quên một bước, nhưng cũng biết mình chưa bàn giao rõ ai giữ chìa khóa và ai kiểm tra trước giờ mở. Khi được hỏi, anh có thể nói ngay tên người quên. Anh chọn nhận rằng phần chuẩn bị của nhóm chưa chu đáo, xin lỗi người đang chờ rồi cùng mọi người mở phòng. Đến cuối buổi, cả nhóm mới ngồi lại xem từng bước. Lời nhận trước khách không giải quyết hết sự việc, nhưng nó giữ cuộc sửa sai khỏi bắt đầu bằng một người bị đẩy ra chịu trận.
Nguyên văn và Hán Việt
Nguyên văn theo Đạo Đức Kinh, bản Vương Bật, chương 78 trên Wikisource.
天下莫柔弱於水，而攻堅強者，莫之能勝，其無以易之。弱之勝強，柔之勝剛，天下莫不知莫能行。是以聖人云：「受國之垢，是謂社稷主；受國不祥，是為天下王。」正言若反。
Thiên hạ mạc nhu nhược ư thủy, nhi công kiên cường giả, mạc chi năng thắng, kỳ vô dĩ dịch chi. Nhược chi thắng cường, nhu chi thắng cương, thiên hạ mạc bất tri mạc năng hành. Thị dĩ thánh nhân vân: “Thụ quốc chi cấu, thị vị xã tắc chủ; thụ quốc bất tường, thị vi thiên hạ vương.” Chính ngôn nhược phản.
Dịch tiếng Việt dễ hiểu
Bản dịch mới cho bài viết:
Trong thiên hạ không gì mềm yếu hơn nước; nhưng để tác động vào cái cứng mạnh, không gì vượt được nước, không gì thay được cách dùng ấy.
Cái yếu thắng cái mạnh, cái mềm thắng cái cứng: thiên hạ ai cũng biết, mà chẳng mấy ai thực hành được.
Bởi vậy, người sáng suốt nói: “Nhận lấy sự nhơ nhuốc của nước mình, mới được gọi là chủ xã tắc; nhận lấy điều chẳng lành của nước mình, mới làm vua thiên hạ.” Lời ngay thẳng nghe như trái ngược.
Từ nước đến người gánh việc chung
Phần đầu chương nói về nước, phần sau chuyển sang người đứng đầu. Chuyển động ấy đưa hình ảnh mềm yếu vào một câu hỏi về trách nhiệm. Người ở vị trí cao có thể phải nhận điều khó chịu mà địa vị thường cho phép họ đẩy xuống người khác.
“Cấu” là nhơ bẩn, nhục nhã; “bất tường” là điều chẳng lành. “Xã tắc” vốn gắn với đàn thờ thần đất và thần lúa, ở đây chỉ cộng đồng, đất nước mà người cầm quyền coi sóc. Bản dịch giữ sắc thái nặng của những chữ ấy để không rút chương thành một lời khuyên chung rằng nên nói năng dịu dàng.
Hình tượng nước là một cách gợi suy nghĩ về sức mềm. Ta không cần coi đó là công thức vật lý hay lời bảo đảm rằng cứ nhún nhường sẽ thắng trong mọi tình huống. Điều đáng mang theo là khả năng làm việc mà bớt dùng sự áp đảo làm chỗ dựa.
Phần khó thường nằm ở danh tiếng
Người phụ trách buổi sinh hoạt có thể sẵn lòng ở lại dọn phòng, nhưng khó chịu khi phải nhận một thiếu sót trước khách. Dọn dẹp tốn sức; nhận trách nhiệm còn chạm tới cách mình muốn được nhìn nhận. Chỗ thử thách ấy làm lời “biết mà khó làm” trở nên gần.
Khi việc thuận, người dẫn dắt thường đại diện nhóm để nhận lời cảm ơn. Khi việc hỏng, nếu lập tức coi đó chỉ là lỗi cá nhân của người dưới, sự đại diện trở nên lệch. Anh cần xem phần hướng dẫn, phân công và kiểm tra của mình đã đủ chưa.
Nhận phần ấy không cần xóa sự thật rằng một người đã quên việc. Trước mắt, hãy xử lý nhu cầu người đang chờ; sau đó cùng xem hành động và điều kiện của từng người. Sự rõ ràng giúp việc sửa đi xa hơn một lời nhận lỗi mang tính nghi thức.
Đỡ người khác mà vẫn giữ trách nhiệm của họ
Nếu người phụ trách nhận hết mọi lỗi rồi âm thầm làm thay, nhóm có thể không học được điều gì. Người mới cần biết bước nào mình bỏ sót, cần hỏi ai khi chưa rõ và lần sau sẽ tự kiểm tra ra sao. Một cuộc trao đổi riêng, cụ thể giúp họ có cơ hội sửa mà không bị bêu tên.
Người dẫn dắt cũng cần nói phần mình sẽ đổi: ghi rõ người giữ chìa khóa, xác nhận giờ mở phòng, dành một lần kiểm tra trước buổi gặp. Nhận trách nhiệm có ích khi dẫn tới cách tổ chức tốt hơn.
Vì vậy, chương không nên được dùng để buộc người yếu thế chịu nhục hoặc che giấu hành vi gây hại của người khác. Liên hệ ở đây hướng vào người có quyền quyết định: họ có thể dùng vị trí để gánh phần khó nào, đồng thời làm cho trách nhiệm được nhìn rõ hơn?
Bài học và một việc để nhận trước
Nhớ lại một sự cố trong nhóm mình tham gia. Ghi phần thuộc quyền quyết định của mình và một điều có thể làm để sự cố ít lặp lại. Nếu cần xin lỗi, nói rõ ảnh hưởng và phần sửa; nếu cần trao đổi với người khác, chọn thời điểm họ có thể thực sự nghe.
Cuối buổi, chiếc chìa khóa đã có người giữ và giờ kiểm tra đã được ghi. Người mới vẫn nhận phần việc lần sau, với cách bàn giao rõ hơn. Sự mềm ở đây đã thành một khoảng đủ an toàn để người ta nói thật, rồi cùng làm cho việc chung vững hơn.
Đọc tiếp chương 79: Phần còn lại sau một cuộc hòa giải, hoặc trở về sơ đồ 81 chương.