Trong buổi giới thiệu nhân sự mới, mỗi người được mời nói ba dòng về mình. Có người kể chức danh, số năm kinh nghiệm, giải thưởng, dự án lớn nhất từng làm. Đến lượt An, cô nhận ra những điều ấy đều đúng nhưng không đủ. Tuần trước cô vừa nghỉ việc, đang chăm bố sau phẫu thuật, và chưa biết vài tháng tới sẽ sống theo nhịp nào. Không điều nào vừa vặn trong ba dòng. Cô bỗng thấy nhẹ khi chỉ nói: “Tôi là An, hôm nay tôi đến để cùng học cách làm việc này.”

Ta cần tên gọi, vai trò và ký ức để sống cùng nhau. Vấn đề không nằm ở việc có chúng, mà ở lúc chúng trở thành toàn bộ câu trả lời cho “mình là ai”. Khi một chức danh đổi, một thành tích không còn được nhắc tới, hay một khả năng suy giảm, phần nhận dạng từng chắc chắn có thể làm ta hoang mang.

“Tọa vong” trong một cuộc đối thoại

Bài này đọc đoạn cuối Đại tông sư (大宗師), thiên 6. Nhan Hồi kể với Khổng Tử rằng mình lần lượt “quên” nhân nghĩa, lễ nhạc, rồi nói đã đạt đến “tọa vong”. Khi được hỏi, Nhan Hồi giải thích bằng mấy chữ: “đọa chi thể, truất thông minh, ly hình khứ tri, đồng ư đại thông” — buông thân thể, gạt sự lanh lợi, rời hình tướng và tri thức để hòa vào cái thông suốt lớn. Xem nguyên văn thiên 6, đoạn mở đầu “顏回曰：回益矣”.

Không nên biến đoạn văn này thành một chỉ dẫn kỹ thuật ngồi yên hay đòi người đọc ngừng suy nghĩ. “Tọa vong” nằm trong một cuộc đối đáp mang tính nghịch lý của Trang Tử. Nó gây chấn động vì những thứ thường được xem là tốt — tri thức, khuôn phép, ý thức về mình — ở đây lại được nói bằng ngôn ngữ buông rời.

Ta cũng không cần hiểu “quên” là phá bỏ mọi trách nhiệm. Không ai có thể sống mà không cần trí nhớ, kỹ năng hay sự phân biệt đúng sai. Một cách đọc gần với đời sống hơn là nhận ra: có những lúc ta cần tạm đặt chúng xuống để không chỉ nhìn người khác qua hệ quy chiếu đã quen thuộc của mình.

Khi vai trò trở thành chiếc áo quá chật

An từng quen là người giải quyết mọi việc trong nhóm. Khi bố cần chăm sóc, cô vẫn cố trả lời hết tin nhắn để chứng minh mình không thay đổi. Càng cố giữ hình ảnh cũ, cô càng mệt và khó nhận sự giúp đỡ. Một buổi chiều, An nhắn cho đồng nghiệp: “Hiện tôi không thể nhận phần trực tối. Tôi cần bàn giao việc này.” Câu nói không khiến cô mất năng lực; nó chỉ không để vai “người luôn lo được” nuốt hết phần đời đang có mặt.

Đây là liên hệ của người viết, không phải một cách giải nghĩa duy nhất của tọa vong. Nó gợi một khoảng nghỉ trước khi ta tự bảo vệ danh tiếng, kinh nghiệm hay phe nhóm của mình. Trong cuộc họp, ta có thể thử nghe một ý kiến mà không lập tức dò xem ai nói, cấp bậc nào, có đứng về phía mình không. Trong gia đình, ta có thể gặp lại một người thân ngoài vai “người luôn làm tôi thất vọng”.

Nới lỏng không đồng nghĩa phủ nhận lịch sử. Nếu đã gây tổn thương, ta vẫn cần nhận trách nhiệm. Nếu có chuyên môn, ta vẫn cần dùng nó cẩn trọng. Chỉ là trước khi các điều ấy cất tiếng, ta chừa một chỗ để điều đang xảy ra được hiện ra.

Một câu hỏi để mang theo

Khi sắp giới thiệu hoặc phán xét mình, hãy thử viết hai cột. Cột đầu là những nhãn mình thường dùng: nghề nghiệp, vai trò trong nhà, điểm mạnh, điều từng thất bại. Cột thứ hai là điều đang có mặt hôm nay nhưng thường không có chỗ trong các nhãn ấy: một nhu cầu, một thay đổi, một điều chưa rõ. Không cần chọn bỏ cột nào. Chỉ cần thấy mình rộng hơn bản mô tả đã thuộc lòng.

“Tọa vong” có thể giữ lại cho ta một câu hỏi dè dặt: nếu tạm không phải chứng minh mình là ai, ta có thể nhìn thấy gì? Có lẽ trước hết là một con người đang đổi thay, và một người khác cũng không thể được gói gọn trong điều ta đã biết.

Nguồn và đường đọc tiếp

Nguyên văn: Đại tông sư, thiên 6, đoạn Nhan Hồi nói “回坐忘矣”. Đối chiếu Nguyễn Hiến Lê, Trang Tử và Nam Hoa Kinh, chương VI; Robert Eno, Zhuangzi: The Inner Chapters, thiên 6, bản đối chiếu. Phần về An là liên hệ hiện đại của người viết.

Đọc bài trước Đại tông sư: khi đời sống đổi hình, đọc tiếp Hỗn Độn: khi lòng tốt muốn sửa mọi thứ, hoặc trở về giới thiệu và mục lục Trang Tử.