Một đồng nghiệp hỏi anh liệu phần việc mới có thể xong trước cuối tuần không. Anh đã làm việc tương tự nhiều lần, nên câu trả lời “được” gần như bật ra ngay. Nhưng khi mở tài liệu, anh thấy một yêu cầu mình chưa từng xử lý. Anh dừng lại, nói cần xem thêm trước khi hẹn ngày. Cuộc trao đổi chậm hơn vài phút, và anh hơi ngượng vì những người khác đang chờ. Đến chiều, nhờ hỏi người có kinh nghiệm, anh tìm ra một bước còn thiếu. Lần nhận mình chưa rõ buổi sáng đã giúp cả nhóm tránh một lời hứa khó giữ.
Nguyên văn và Hán Việt
Nguyên văn theo Đạo Đức Kinh, bản Vương Bật, chương 71 trên Wikisource. Giữ thứ tự hai câu có “bệnh bệnh” theo bản này.
知不知上，不知知病。夫唯病病，是以不病。聖人不病，以其病病，是以不病。
Tri bất tri thượng, bất tri tri bệnh. Phu duy bệnh bệnh, thị dĩ bất bệnh. Thánh nhân bất bệnh, dĩ kỳ bệnh bệnh, thị dĩ bất bệnh.
Dịch tiếng Việt dễ hiểu
Bản dịch mới cho bài viết, theo cách đọc nhấn mạnh việc nhận biết giới hạn của mình:
Biết mình chưa biết là điều cao; không biết mà cho là biết là một khuyết mắc.
Chính vì thấy khuyết mắc ấy là điều cần sửa, nên không mắc vào nó. Người sáng suốt không mắc vào điều ấy, vì nhận nó là khuyết mắc; bởi vậy mà không mắc.
Một khoảng trống có ích cho hiểu biết
Chương rất ngắn nhưng dùng chữ “tri” nhiều lần. Cách đọc ở đây đặt trọng tâm vào khả năng biết mình đang biết đến đâu. Có những việc ta đã trực tiếp làm, những điều chỉ nghe kể và những phần mới là phỏng đoán. Khi ba phần ấy lẫn vào nhau, giọng nói chắc chắn có thể đi xa hơn căn cứ thực sự.
Nhận ra một chỗ chưa rõ tạo cơ hội để tìm hiểu đúng chỗ. Người đồng nghiệp trong câu chuyện không phủ nhận kinh nghiệm của mình. Anh chỉ thấy kinh nghiệm ấy chưa bao trùm yêu cầu mới. Nhờ đặt tên được khoảng trống, anh biết cần hỏi ai và xem lại điều gì.
Chú giải Vương Bật nhắc đến việc hiểu biết có chỗ không đủ để nương cậy. Điều này làm câu văn rộng hơn một lời dạy về thái độ khiêm tốn: ngay cả điều ta đã biết cũng có phạm vi. Một cách làm từng tốt trong nhóm nhỏ có thể cần đổi khi số người tăng lên; một nhận định đúng trước đây cần được xem lại khi hoàn cảnh khác đi.
“Bệnh bệnh” là nhìn thấy chỗ vướng
Chữ “bệnh” trong chương được dùng theo nghĩa khuyết mắc, điều đáng lo hoặc điều cần sửa. Ở cụm “bệnh bệnh”, chữ đầu được hiểu như động từ: coi khuyết mắc ấy là khuyết mắc. Bài viết đang bàn về nhận thức và cách hành xử, không dùng câu cổ để kết luận về bệnh tật của thân thể.
Điều cần sửa là sự nhầm lẫn giữa chưa biết và đã biết. Nếu không nhận ra sự nhầm lẫn, ta dễ bảo vệ câu trả lời bằng mọi giá. Một câu hỏi bổ sung lúc ấy nghe như lời chất vấn năng lực, thay vì cơ hội làm cho công việc rõ hơn.
Nhìn thấy chỗ vướng cũng không cần biến thành một cuộc tự trách. Ta có thể ghi nhận: mình đã kết luận khi chưa kiểm tra một dữ kiện. Câu ấy chỉ ra việc cần làm tiếp. Còn câu “mình chẳng biết gì cả” thường xóa luôn những phần hiểu biết đang có ích và khiến việc sửa trở nên nặng nề hơn.
Hỏi thêm mà vẫn đi đến quyết định
Trong một cuộc nói chuyện gia đình, ta có thể nghĩ rằng người thân im lặng vì giận. Sự im lặng là điều quan sát được; nguyên nhân vẫn chưa rõ. Hỏi xem họ có muốn nói chuyện lúc này không sẽ để lại nhiều chỗ cho câu trả lời hơn một lời trách rằng họ luôn lạnh nhạt.
Ở công việc, câu “tôi chưa rõ” sẽ hữu ích hơn khi đi cùng bước tiếp theo: tôi cần kiểm tra phần nào, sẽ hỏi ai và khi nào trả lời. Người khác nhờ vậy có thể sắp xếp việc của họ. Sự thành thật với giới hạn không làm mất trách nhiệm; nó giúp trách nhiệm có hình dạng cụ thể.
Ta cũng không thể đợi biết hết rồi mới hành động. Có lúc dữ kiện chỉ đủ cho một bước nhỏ, có thể điều chỉnh. Khi ấy, hãy nói rõ điều đang chắc, điều còn giả định và dấu hiệu nào khiến mình cần xem lại lựa chọn. Để chỗ cho điều chưa biết là giữ khả năng học trong lúc làm.
Bài học và ba dòng trước kết luận
Trước một việc khiến mình muốn trả lời thật nhanh, viết ba dòng: điều đã trực tiếp biết; điều đang suy đoán; điều cần hỏi thêm. Chọn một câu hỏi quan trọng nhất và tìm cách làm rõ trước khi đưa ra cam kết.
Sau đó, vẫn thực hiện phần việc nằm trong khả năng của mình. Khoảng trống trong hiểu biết không cần được che kín bằng lời nói. Đôi khi một câu hẹn trả lời sau khi kiểm tra chính là cách giữ lòng tin từ hôm nay sang ngày mai.
Có thể đọc cùng chương 70: Mang điều hiểu được vào cách sống và chương 72: Sự tôn trọng trong cách dẫn dắt.