Buổi sinh hoạt của khu phố kết thúc muộn hơn dự kiến. Người đứng ra tổ chức nhận được nhiều lời cảm ơn, rồi thấy vài người vẫn đang xếp ghế và nhặt những chiếc cốc còn sót. Anh cất bó hoa xuống, quay lại cùng dọn. Không có bài phát biểu nào cho việc ấy, cũng không còn mấy người để nhìn. Sáng hôm sau, khi tổng kết, anh kể rõ ai đã chuẩn bị phòng, ai đã ở lại đến cuối. Một việc chung thường được nhớ qua người xuất hiện ở phía trước. Nhưng cảm giác muốn tiếp tục đồng hành có khi được nuôi bằng cách người ấy đứng cùng mọi người ở phía sau.

Nguyên văn và Hán Việt

Nguyên văn theo Đạo Đức Kinh, bản Vương Bật, chương 66 trên Wikisource, giữ câu “是以聖人處上而民不重” của bản này.

江海所以能為百谷王者，以其善下之，故能為百谷王。是以欲上民，必以言下之。欲先民，必以身後之。是以聖人處上而民不重，處前而民不害。是以天下樂推而不厭，以其不爭，故天下莫能與之爭。

Giang hải sở dĩ năng vi bách cốc vương giả, dĩ kỳ thiện hạ chi, cố năng vi bách cốc vương. Thị dĩ dục thượng dân, tất dĩ ngôn hạ chi. Dục tiên dân, tất dĩ thân hậu chi. Thị dĩ thánh nhân xử thượng nhi dân bất trọng, xử tiền nhi dân bất hại. Thị dĩ thiên hạ lạc thôi nhi bất yếm, dĩ kỳ bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh.

Dịch tiếng Việt dễ hiểu

Bản dịch mới cho bài viết:

Sông biển có thể làm vua của trăm khe vì khéo ở chỗ thấp hơn chúng; nhờ vậy mà quy tụ được trăm khe. Bởi thế, muốn ở trên dân, phải biết hạ lời mình xuống; muốn ở trước dân, phải biết đặt thân mình phía sau.

Vì vậy, người sáng suốt ở trên mà dân không thấy đè nặng, ở trước mà dân không thấy bị tổn hại. Thiên hạ vui lòng suy tôn mà không chán. Vì người ấy không tranh giành, nên thiên hạ không ai có thể tranh với.

Ở thấp là một khả năng tiếp nhận

“Bách cốc” là trăm khe, trăm thung lũng; hình ảnh gợi các dòng nước tìm về sông biển. Chữ “vương” mang nghĩa vua, đặt sự lớn lao cạnh vị trí ở thấp. Bài dịch thêm ý quy tụ để làm rõ liên hệ giữa hình tượng và điều chương muốn nói về người dẫn dắt.

Điều đáng chú ý là người ấy vẫn “ở trên”, vẫn “ở trước”. Chương không xóa vai trò dẫn đường, mà hỏi cách giữ vai trò ấy sao cho người khác bớt bị đè nặng. “Bất trọng” ở đây được hiểu là không trở thành sức nặng đối với dân, chứ không phải dân thiếu tôn trọng người lãnh đạo.

Hình ảnh này gần với chương 61 về ở chỗ thấp để quy tụ. Chương 66 chuyển sự chú ý rõ hơn sang lời nói, cách đặt mình và cảm nhận của người được dẫn dắt. Sự khiêm nhường cần đi qua những việc người khác có thể nhận biết.

Đặt công việc chung trước phần của mình

Người tổ chức trong câu chuyện không cần tự tay làm mọi việc. Nhưng việc nhìn thấy người còn đang dọn và chia sẻ phần việc ấy cho thấy buổi sinh hoạt chỉ thật sự kết thúc khi công sức phía sau cũng được chăm sóc. Cảm ơn cụ thể giúp phần đóng góp ít nổi bật có tên và có chỗ trong ký ức chung.

Trong một nhóm, “đặt thân phía sau” có thể là để người trực tiếp làm trình bày kết quả, nhường lời giải thích chuyên môn cho người hiểu việc và không nhận phần công của tập thể vào tên mình. Khi có sai sót thuộc quyết định của người phụ trách, người ấy cũng cần bước ra nhận trách nhiệm.

Hai việc ấy đi cùng nhau: lùi lại để người khác được nhìn thấy, bước lên khi cần gánh phần trách nhiệm của mình. Nếu chỉ nhường lời lúc có khó khăn rồi xuất hiện trước khi được khen, sự mềm mỏng bề ngoài sẽ khó giữ được lòng tin.

Bất tranh cần sự thành thật

“Bất tranh” là không tranh giành. Trong chương, kết quả lại được nói bằng ngôn ngữ không ai tranh nổi. Cách diễn đạt nghịch lý ấy có thể khiến người đọc xem khiêm nhường như một chiến thuật để thắng sâu hơn. Nhưng nếu chỉ hạ giọng để người khác phục tùng, ta vẫn đang đặt ý muốn của mình vào giữa mọi quan hệ.

Khi liên hệ hôm nay, nên nhìn vào điều người khác thực sự nhận được: họ có được nói, có biết lý do của quyết định, có được ghi nhận và có thể nêu bất đồng hay không. Một người nói rất nhẹ vẫn có thể khiến cả nhóm không dám hỏi. Giọng nói là một phần; cách tiếp nhận phản hồi mới cho thấy khoảng mở có thật đến đâu.

Chương cũng không bảo đảm rằng người khiêm nhường sẽ luôn được yêu mến. Có quyết định cần thiết vẫn gây không hài lòng. Ta có thể giải thích rõ và chịu trách nhiệm mà không dùng mong muốn được mọi người quý làm tiêu chuẩn duy nhất.

Bài học và phần việc phía sau

Sau một việc chung gần nhất, thử nhớ ai đã làm phần ít được thấy. Cảm ơn họ bằng một chi tiết cụ thể, hỏi xem còn việc gì chưa xong và nhận một phần phù hợp với khả năng mình. Nếu đang phụ trách, kiểm tra xem có gánh nặng nào do chính cách tổ chức của mình tạo ra.

Sông biển được gợi lên từ chỗ thấp. Giữa người với người, một chỗ thấp có thể là khoảng ta chừa lại cho công sức và tiếng nói của người bên cạnh được tìm về.