Trước buổi gặp một đồng nghiệp đang làm việc sa sút, người quản lý viết sẵn rất nhiều điều cần nói. Có số liệu, có góp ý, có cả vài câu mở đầu được sửa đi sửa lại để nghe cho mềm. Nhưng khi người kia bước vào và nói rằng cha mình vừa nằm viện nhiều tuần, tập giấy bỗng không còn đủ để định hướng cuộc gặp. Điều cần làm vẫn có đó; chỉ là người quản lý phải nghe xem phần nào của câu chuyện mình chưa biết.
Trong Nhân gian thế, Nhan Hồi xin Khổng Tử cho sang nước Vệ để can gián vị vua mà ông lo cho dân chúng. Cuộc đối đáp không dẫn ngay đến một bài diễn thuyết thuyết phục. Nó dừng ở câu hỏi về tâm trai (心齋): người đi vào một tình thế dữ dội cần sửa soạn điều gì nơi chính mình?
Một cuộc đi gặp không chỉ cần lời nói hay
Bài này đọc Nhân gian thế (人間世), thiên 4, đoạn Nhan Hồi hỏi đường sang Vệ, đặc biệt từ câu “敢問心齋” đến phần giải thích về sự trống để đợi sự vật. Xem nguyên văn thiên 4. Đây là một đoạn được chọn, không phải bản tóm lược toàn thiên; cảnh người quản lý là liên hệ của người viết.
Nhan Hồi lần lượt đưa ra những cách mình nghĩ có thể dùng: giữ ngay thẳng bên trong và mềm dẻo bên ngoài, dựa vào lời dạy xưa, hay cố gắng chuyên nhất. Người thầy đều chưa nhận. Sự từ chối ấy không có nghĩa ngay thẳng hay kiến thức là vô ích. Nó đặt câu hỏi khó hơn: nếu mang quá nhiều ý định phải chứng tỏ mình đúng vào trước một người đang có quyền lực và nóng nảy, những điều tốt đẹp ấy có thể biến thành điều gì?
Đoạn văn có bối cảnh chính trị đầy nguy hiểm, không phải một cẩm nang giao tiếp nơi công sở. Vì vậy, bài viết không đem tâm trai thành lời khuyên rằng ai cũng nên đi đối thoại với người gây hại. An toàn, ranh giới và việc tìm hỗ trợ vẫn là những điều cần cân nhắc trong tình huống thực tế.
“Nghe” đi xa hơn việc chờ đến lượt mình nói
Lời đáp nổi tiếng bảo hãy làm cho ý chí quy về một; không chỉ nghe bằng tai, không chỉ nghe bằng tâm, mà còn “nghe bằng khí”. Rồi văn bản nói khí là chỗ trống đợi sự vật, và đạo tụ nơi trống ấy. Các chữ này có lịch sử diễn giải rộng. Ở lượt đọc gần này, “trống” không được hiểu như tâm trí không còn suy nghĩ, cũng không phải kỹ thuật thở hiện đại được cổ văn bảo chứng.
Ta có thể nhận ra gợi ý của đoạn sách qua điều gần hơn: không để điều mình đã chuẩn bị trở thành vật duy nhất mình có thể nghe. Tai có thể thu lời nói; tâm có thể lập tức ghép lời ấy vào nhãn cũ: thiếu trách nhiệm, chống đối, yếu đuối. Khi nhãn đã chật, người trước mặt chưa nói hết mà ta đã có câu trả lời.
Người quản lý trong câu chuyện vẫn cần xem kết quả công việc và vẫn có thể phải đưa ra một quyết định khó. Nhưng trước đó, chị có thể hỏi điều gì đang xảy ra, nghe hết câu trả lời, rồi phân biệt điều đã biết với điều mình suy đoán. Chừa khoảng cho thông tin mới không xóa trách nhiệm; nó giúp trách nhiệm được đặt đúng vào hoàn cảnh.
Một lòng trống không phải là một lòng trống rỗng
Từ “trai” dễ gợi việc kiêng cữ. Nhan Hồi cũng nói mình đã nhiều tháng không uống rượu, không ăn món nồng, rồi hỏi thế đã là trai chưa. Câu trả lời phân biệt việc trai trong tế lễ với tâm trai. Chi tiết ấy giữ cho sự chuẩn bị không chỉ nằm ở hình thức bên ngoài.
Song ta cũng không cần biến tâm trai thành lý tưởng phải hoàn toàn vô tư. Người quản lý có lợi ích, trách nhiệm và cảm xúc của riêng mình. Nhan Hồi cũng đến với ý định giúp nước Vệ. Điều có thể học ở đây là nhận ra ý định đang có, thay vì để nó âm thầm chiếm hết căn phòng.
Trong cuộc gặp, chị có thể nói: “Tôi đang lo về ba hạn gần đây. Trước khi bàn cách xử lý, tôi muốn hiểu tình hình của bạn.” Câu nói ấy không hứa sẽ miễn mọi yêu cầu. Nó cho người kia biết điều đang được xét là công việc cụ thể, chứ không phải giá trị toàn bộ con người họ.
Đợi sự vật, không đợi một kết luận đẹp
Đoạn sách dùng hình ảnh trống để đợi sự vật. Trong thực hành thường ngày, sự đợi ấy có thể rất ngắn và rất cụ thể: đợi người kia nói hết; hỏi lại một chi tiết mình chưa hiểu; để vài giây trước khi đáp một lời khiến mình khó chịu. Đây là đề xuất của blog, không phải cách làm duy nhất rút ra từ thiên sách.
Có những lúc điều xuất hiện khiến ta cần đổi kế hoạch; cũng có lúc nó cho thấy kế hoạch cũ vẫn cần được thực hiện. Lắng nghe không bảo đảm một cuộc gặp sẽ êm. Nó cũng không đòi ta gật đầu với mọi lời kể. Điều nó ngăn là sự vội vàng biến một người thành nhân vật phụ trong bài nói mình đã soạn sẵn.
Sau khi nghe, người quản lý và đồng nghiệp có thể thống nhất một việc nhỏ: điều chỉnh hạn cho phần việc đang phụ thuộc người khác, ghi rõ phần nào vẫn phải hoàn thành, và hẹn một buổi kiểm tra lại. Nếu cần quy trình nhân sự hay hỗ trợ khác, chị có thể nói rõ. Sự rõ ràng lúc này không trái với khoảng trống ban đầu; nó được làm từ những gì vừa thực sự nghe thấy.
Mang một chỗ trống vào cuộc gặp tới
Trước một cuộc nói chuyện khó, thử viết hai cột: điều mình biết và điều mình đang đoán. Ở cột thứ hai, chọn một điều để hỏi thay vì khẳng định. Khi đối phương trả lời, hãy thử tóm lại bằng lời của mình trước khi nêu ý kiến.
Việc này không làm ta trở thành người không có lập trường. Nó chỉ nhắc rằng lập trường có thể đứng vững hơn khi nó không sợ một dữ kiện mới. Tâm trai, trong cách đọc của bài này, không phải mang một căn phòng trống không vào đời; mà là đừng khóa cửa căn phòng ấy quá sớm.
Nguồn và đường đọc tiếp
Nguyên văn: Nhân gian thế, thiên 4, đoạn Nhan Hồi hỏi về tâm trai. Đối chiếu Nguyễn Hiến Lê, Trang Tử và Nam Hoa Kinh, chương IV; Robert Eno, Zhuangzi: The Inner Chapters, thiên 4, bản đối chiếu. Các đoạn kể là diễn ý; ví dụ cuộc gặp công việc là liên hệ hiện đại của người viết.
Đọc bài trước Người đầu bếp Đinh: làm việc bằng sự hiểu nghề, tiếp sang Đức sung phù: gặp con người phía sau vẻ ngoài, hoặc trở về giới thiệu và mục lục Trang Tử.