Có những cuộc tranh cãi mà càng gồng càng thua. Một lời nói đã buột ra, ta lao vào sửa cho bằng được. Một quyết định của cấp trên đã định, ta vùng vẫy cho thấy nó sai. Một người đã quyết ra đi, ta cố giữ bằng mọi cách. Ở giữa dòng, ta đạp càng mạnh, người càng chìm.

Trang Tử kể một câu chuyện về con nước, nơi điều ngược lại mới đúng.

Đoạn sách đang đọc

Phần dưới đây là diễn ý từ thiên Đạt sinh (達生), thiên 19.

Khổng Tử đứng xem thác Lữ Lương — nước đổ xuống cao ba mươi nhung, bọt nước bắn xa ba mươi dặm, đến rùa ba ba cá lội cũng không bơi được. Vậy mà ông thấy một người đàn ông bơi giữa dòng thác ấy. Khổng Tử tưởng người ấy muốn tự tận nên sai học trò men theo bờ để cứu. Nhưng khi ra tới chỗ nước cạn, người ấy buông tóc, vừa đi vừa hát, thản nhiên như chưa có gì xảy ra.

Khổng Tử đi theo hỏi: “Ta tưởng ngươi là ma, nhìn kỹ mới biết là người. Cho hỏi: bơi nước có đạo gì chăng?” Người ấy đáp rằng mình không có đạo gì lạ:

“Ta bắt đầu từ cái cố nhiên, lớn lên theo bản tính, thành tựu theo mệnh. Ta cùng vào với nước xoáy, cùng ra với nước cuộn; ta đi theo đạo của nước mà không làm gì vì riêng mình. Đó là cách ta bơi vậy.”

Nguyên văn đối chiếu: Đạt sinh, thiên 19, đoạn “孔子觀於呂梁” đến “此吾所以蹈之也”. Bản nền tiếng Việt: Nguyễn Hiến Lê, Trang Tử và Nam Hoa Kinh, chương XIX.

Xuống theo nước, lên theo nước

Người đàn ông ấy không khỏe hơn ai. Ông thắng dòng thác vì không đối đầu với nó. Nước xoáy xuống, ông xuống theo. Nước cuộn lên, ông lên theo. Không có giây phút nào ông đặt ý riêng của mình lên trên chiều chảy của nước.

“Không làm gì vì riêng mình” — câu ấy mới là cốt lõi. Không phải ông không hành động. Ông bơi, ông cử động tay chân. Nhưng cử động của ông hùa theo nước, không chen ngược lại. Sức ông dùng để đi cùng, không để chống.

Với con người cũng vậy. Phần lớn đau khổ trong những cuộc va chạm không đến từ sự việc, mà từ việc ta bắt sự việc phải theo ý mình. Một người không thể ép thay đổi. Một quá khứ đã xảy ra không thể rút lại. Một tính khí không thể gò trong một buổi tối. Càng đạp ngược, ta càng đuối.

Không tranh không phải là buông xuôi

Cần nói rõ để không đọc lệch. Người bơi giữa thác không phải người đã buông mình cho nước cuốn. Nếu buông xuôi, ông đã chìm. Ông cử động suốt, tỉnh táo suốt — chỉ là không chống lại chiều nước.

“Không tranh” ở Trang Tử là vậy: giữ trọn sự tỉnh táo và sức lực, nhưng đặt chúng vào chỗ đi cùng dòng, thay vì phí vào việc bắt dòng đổi hướng. Với người, với việc, ta vẫn làm phần mình; chỉ không gồng để uốn điều không thể uốn trong lúc này.

Điều này gần với chuyện ta đã bàn ở Thuận nhịp không đồng nghĩa buông xuôi: thuận không phải là đứng yên, mà là dùng sức đúng lúc.

Ở giữa dòng, chọn buông tay đúng chỗ

Việc này khó vì nó đòi ta phân biệt hai thứ trông rất giống: cái đáng gồng và cái đáng hùa. Ta hay gồng đúng vào chỗ nên buông (một lời đã nói ra, một quyết định đã định) và buông đúng vào chỗ nên giữ (một việc còn cứu được, một người còn nghe được).

Không có công thức sẵn. Nhưng chuyện người bơi gợi một cách tự hỏi: “Ở đây, mình đang bơi cùng nước, hay đang đạp ngược nó?” Chỉ cần phân biệt đúng, phần lớn sức lực được tiết kiệm sẽ tự tìm về đúng việc.

Câu hỏi mang theo

Nhớ một việc bạn đang gồng. Thử hỏi: phần nào của việc ấy giống dòng nước — thứ mình không đổi được ngay, và phần nào là chỗ mình còn có thể chèo? Nếu chỉ được dùng sức vào một trong hai, bạn chọn bên nào?

Nguồn và đường đọc tiếp

Nguyên văn đối chiếu: Đạt sinh, thiên 19, chuyện Khổng Tử xem thác Lữ Lương. Bản nền tiếng Việt: Nguyễn Hiến Lê, Trang Tử và Nam Hoa Kinh, chương XIX. Các tình huống tranh cãi trong đời sống là liên hệ hiện đại của người viết.

Đây là dòng nước trong thiên Đạt sinh, khác với dòng nước mùa thu trong Mùa thu nước lớn và với hình ảnh nước ở kinh Đạo Đức. Có thể trở về sơ đồ hành trình Trang Tử.