Có một người bạn học cùng thời đại học mà tôi từng nghĩ là “chậm”. Cậu nói ít, phản ứng chậm trong các buổi thảo luận, và mãi không nổi bật. Nhiều năm sau, cậu chuyển sang một công việc đúng với cách nghĩ của mình và trở thành người được tin cậy nhất trong nhóm. Điều thay đổi không phải năng lực của cậu — năng lực ấy vẫn ở đó. Điều thay đổi là hoàn cảnh đã đủ để nâng nó lên.
Câu chuyện ấy khiến tôi nghĩ tới một đoạn nhỏ nhưng nặng trong Tiêu dao du.
Đoạn sách đang đọc
Phần dưới đây là diễn ý từ đầu thiên Tiêu dao du (逍遙遊), thiên 1, mạch nói về con cá Côn hóa thành chim Bằng. Trước khi kể chuyện chim bay, Trang Tử đặt vào giữa một hình ảnh rất giản dị:
Nước mà không đủ sâu, thì không đủ sức nâng con thuyền lớn. Một vũng nước nông chỉ đủ cho cành củi khô nổi lên; đặt chiếc thuyền to xuống đó thì nó chạm đáy. Cũng vậy, gió mà không dày đủ, thì không nâng nổi đôi cánh lớn.
Con chim Bằng khi cất cánh phải chờ gió lớn nổi lên, phải dựa vào biển trời mênh mông mới bay được về phương Nam. Đôi cánh ấy không tự nó đưa chim lên; nó cần một không gian đủ để dang ra.
Nguyên văn đối chiếu: Tiêu dao du, thiên 1, đoạn “且夫水之積也不厚，則其負大舟也無力”. Bản nền tiếng Việt: Nguyễn Hiến Lê, Trang Tử và Nam Hoa Kinh, phần Tiêu dao du; bản đối chiếu Robert Eno, mục 1.1.
Đôi cánh lớn cần biển sâu
Trang Tử không nói con chim Bằng yếu. Ông nói biển phải đủ sâu, gió phải đủ dày. Một năng lực lớn, nếu đặt vào một hoàn cảnh hẹp, sẽ trông như không có gì. Đây không phải một lời an ủi cho sự chây lười — thiếu điều kiện khác hẳn với thiếu cố gắng. Nhưng nó nhắc một điều mà ta rất dễ quên: phần lớn điều ta làm được không chỉ do ta.
Một người làm nên việc lớn thường kể về nỗ lực của mình, ít khi kể về người đã giới thiệu, thời điểm thị trường thuận lợi, gia đình đã đỡ cho họ phần nào. Nhìn lại hình ảnh nước sâu và gió lớn, ta thấy cuộc bay ấy có điều kiện của nó. Điều đó không làm nó nhỏ đi; nó làm nó thật hơn.
Gió nâng cánh lớn — ai dựng nên gió?
Trong cùng mạch, Trang Tử kể về Liệt Tử, người có thể cưỡi gió bay đi, nhẹ nhàng và xa. Nhưng ông thêm ngay một chi tiết chừng mực: Liệt Tử vẫn phải chờ gió, vẫn còn nương vào gió. Người đã rời xa mặt đất vẫn chưa hẳn đã rời khỏi mọi ràng buộc.
Với công việc và việc học, câu hỏi này trở nên cụ thể: điều mình đang tiến bộ được nâng bởi ai, bởi thời gian nào, bởi cơ hội nào? Nghĩ ra phần ấy không làm ta bớt tự tin; nó giữ cho niềm vui thành tựu không quay thành sự tự mãn, và cho kế hoạch bước tiếp bớt ảo tưởng.
Nhìn người qua hoàn cảnh của họ
Điều thực hành được từ đoạn văn nằm ở phía nhìn người. Trước khi kết luận ai đó “không đủ”, ta thử hỏi một câu: hoàn cảnh của người ấy có đủ cho việc ấy không? Họ có đủ thời gian, sức khỏe, người đỡ sau lưng, sự ổn định để dang đôi cánh của mình ra chưa?
Câu hỏi ấy không bào chữa cho mọi thất bại. Nó chỉ gỡ khỏi ta thói quen đo người khác bằng kết quả, mà quên đi khoảng cách giữa hai vùng nước. Có người gặp vũng nông cả đời và chưa từng được biết biển; có người trông như kém cỏi chỉ vì đang bơi trong khay.
Phần mình có thể làm, vì vậy, hai việc. Một là nhớ mình đã được nâng bởi những điều kiện nào, để không tự hào quá mức. Hai là khi có thể, góp một phần cho hoàn cảnh của người khác sâu thêm một chút — một lời giới thiệu, một chỗ ngồi đúng, một khoảng thời gian được phép thử. Đó là cách con thuyền lớn được dâng lên, chứ không phải bằng cách đòi nó tự nổi trên cạn.
Câu hỏi mang theo
Trong tuần này, hãy để ý một việc mình đang thấy khó. Thử hỏi: khó vì mình chưa đủ cố gắng, hay vì hoàn cảnh chưa đủ? Và một việc người khác thấy khó: hoàn cảnh của họ đang thiếu điều gì?
Nguồn và đường đọc tiếp
Nguyên văn đối chiếu: Tiêu dao du, thiên 1, đoạn nước và thuyền, đoạn nói về Liệt Tử cưỡi gió; tham khảo Chinese Text Project: Free and Easy Wandering. Bản nền tiếng Việt: Nguyễn Hiến Lê, Trang Tử và Nam Hoa Kinh, chương I. Các tình huống về học tập và công việc là liên hệ hiện đại của người viết.
Đọc thêm bài cùng thiên Cánh chim Bằng và những chân trời khác nhau, hoặc trở về sơ đồ hành trình Trang Tử. Có thể xem thêm Nhìn hoàn cảnh trước khi trách một con người.