Trong buổi tuyển chọn tình nguyện viên, một người đến muộn vài phút vì xe lăn khó qua lối dốc trước tòa nhà. Khi họ vào phòng, cuộc phỏng vấn đã bắt đầu. Có người vội nói “không sao đâu” rồi lập tức hướng về ứng viên kế tiếp, như thể sự có mặt của họ là một sự cố nhỏ cần được làm cho qua. Sự lịch sự ấy có thể che một câu hỏi chưa được hỏi: nơi này đã thật sự chuẩn bị để người ấy được tham gia, hay chỉ chuẩn bị để tỏ ra không kỳ thị?
Đức sung phù không cho ta một danh sách quy tắc ứng xử hiện đại. Nhưng thiên 5 nhiều lần đặt trước người đọc những nhân vật bị gọi tên qua khiếm khuyết thân thể, rồi làm đảo chiều cách những người xung quanh đánh giá họ.
Đọc một thiên cần giữ khoảng cách lịch sử
Bài này đọc Đức sung phù (德充符), thiên 5, trước hết là đoạn về Vương Đài, mở bằng “魯有兀者王駘”, cùng cuộc đối đáp về Thân Đồ Gia. Xem nguyên văn thiên 5. Từ “ngột giả” trong văn bản là cách gọi cổ đối với người bị cụt chân; bài này không dùng nó để gọi người khuyết tật hôm nay.
Việc giữ cách gọi ấy ở mức thông tin về văn bản rất quan trọng. Không nên lấy một thiên sách cổ làm bằng chứng rằng thời xưa đã có quan niệm hoàn toàn giống ngôn ngữ quyền và tiếp cận ngày nay. Ngược lại, bỏ qua sự tổn thương trong cách gọi cũng khiến việc đọc trở nên quá dễ dãi. Ta cần vừa thấy khoảng cách lịch sử, vừa hỏi vì sao văn bản lại dùng chính những thân thể bị xã hội nhìn khác đi để làm lung lay một phán đoán quen thuộc.
Khi người khác chỉ thấy điều bị mất
Vương Đài là người cụt chân, nhưng người theo học ông đông gần bằng người theo Khổng Tử. Người đối thoại lấy điều đó làm điều khó hiểu: ông đứng thì không giảng, ngồi thì không bàn, vậy vì sao người ta đến rồi trở về với cảm giác đầy đặn? Lời đáp dẫn người đọc khỏi chỗ chỉ nhìn vào cái thiếu nơi thân thể, sang điều được gọi là sự hòa của đức.
Trong một đoạn sau, Thân Đồ Gia đáp lại thái độ kiêu ngạo của Tử Sản. Ông nói những người có đủ chân thường cười người không đủ chân; nhưng khi ở cùng thầy, ông không còn bị nhận ra chỉ bằng dấu vết ấy. Câu nói không phủ nhận thân thể hay hoàn cảnh xã hội. Nó phản kháng việc một đặc điểm bị lấy làm toàn bộ con người.
Đây là điểm bài viết muốn giữ: không phải “bỏ qua khác biệt” là đã tôn trọng. Khác biệt có thể liên quan trực tiếp đến lối đi, thời gian, công cụ giao tiếp hay cách tổ chức một cuộc gặp. Vấn đề là để khác biệt ấy quyết định trước ai có năng lực, ai đáng được nghe, ai chỉ là người cần được giúp.
Đức không phải tấm màn che điều kiện thực tế
Tên thiên thường được dịch gần là “dấu hiệu của đức đầy đủ”. Nó có thể khiến người đọc vội chuyển sang một lời ca ngợi vẻ đẹp nội tâm, rồi lại bỏ quên các trở ngại vật chất. Nhưng nếu người tổ chức chỉ khen ứng viên “truyền cảm hứng” mà không sửa lối dốc, lời khen ấy có thể giữ nguyên rào cản.
Liên hệ hiện đại của bài này vì thế không nằm ở việc biến nhân vật cổ thành biểu tượng vượt khó. Nó nằm ở một câu hỏi về quyền tham dự. Người ứng viên có được biết trước địa điểm có tiếp cận được không? Có thời gian và phương thức phỏng vấn phù hợp không? Khi họ đề xuất một thay đổi, ý kiến ấy có được xem là hiểu biết về chính điều kiện đang loại trừ họ không?
Những câu hỏi này thuộc về trách nhiệm của người tổ chức, không phải phép thử lòng kiên cường của người gặp trở ngại. Đôi khi cần hỏi trực tiếp nhu cầu hỗ trợ; đôi khi cần tôn trọng việc người ta không muốn kể chi tiết riêng tư. Không có một cách hỗ trợ đúng cho mọi người.
Nhìn người như một người có đời sống riêng
Thiên sách kể những cuộc gặp nơi vị thế tưởng thấp lại trở thành nơi người khác phải học. Chi tiết ấy có thể giúp ta dò lại thói quen rất nhỏ: ta thường hỏi người khác điều gì đầu tiên? Hỏi về công việc, sở thích, quan sát và lựa chọn của họ; hay chỉ hỏi về điều mình cho là thiếu sót?
Người điều phối buổi tuyển chọn có thể dừng lại, xin lỗi vì lối vào không thuận tiện và hỏi ứng viên có muốn đổi phòng hay sắp xếp lại thời gian không. Sau đó, cuộc phỏng vấn cần quay về năng lực, mối quan tâm và điều ứng viên muốn đóng góp. Về sau, nhóm cần sửa lối đi, không chỉ ghi một lời xin lỗi trong biên bản.
Đó không phải “ý nghĩa duy nhất” của Đức sung phù. Đây là cách người viết mang một câu hỏi từ thiên sách về đời thường: khi mình nhìn một người, điều gì khiến mình vội thấy họ qua một nhãn duy nhất?
Một việc quan sát trước lần tổ chức tới
Trong cuộc họp, lớp học hoặc sự kiện mình sắp tham gia, hãy thử xem ai phải làm thêm việc chỉ để có mặt: đi một lối vòng, tự tìm tài liệu không phù hợp, giải thích điều đáng lẽ đã được chuẩn bị. Nếu có thể sửa một chi tiết, hãy hỏi người liên quan trước khi đoán nhu cầu của họ.
Tôn trọng không bắt đầu và cũng không kết thúc ở một thái độ tốt trong lòng. Nó hiện ra ở chỗ ta chịu để sự hiện diện của người khác thay đổi cách không gian và cuộc trò chuyện được sắp đặt.
Nguồn và đường đọc tiếp
Nguyên văn: Đức sung phù, thiên 5, các đoạn Vương Đài và Thân Đồ Gia. Đối chiếu Nguyễn Hiến Lê, Trang Tử và Nam Hoa Kinh, chương V; Robert Eno, Zhuangzi: The Inner Chapters, thiên 5, bản đối chiếu. Phần liên hệ về tiếp cận và tổ chức là đề xuất của người viết, không phải thuật ngữ của nguyên tác.
Đọc bài trước Tâm trai: bước vào cuộc gặp với lòng còn chỗ trống, tiếp sang Đại tông sư: khi đời sống đổi hình, hoặc trở về giới thiệu và mục lục Trang Tử.