Nghe đến tinh tấn, ta dễ nghĩ về việc cố gắng không ngừng: phải ngồi thiền lâu hơn, giữ tâm tốt hơn, không được buồn giận như trước. Nhưng nếu sự tu tập chỉ làm ta thêm căng cứng và thường xuyên trách mình, có lẽ nỗ lực ấy đã rời xa tinh thần tỉnh thức.
Tinh tấn là nuôi lớn điều lành và không tiếp sức cho điều bất thiện. Nó cần sự đều đặn, nhưng cũng cần trí tuệ để nhận ra lúc nào nên tiến, lúc nào nên nghỉ. Dây đàn quá chùng không phát ra tiếng; dây quá căng sẽ đứt. Con đường quân bình không phải là dễ dãi, mà là dùng đúng sức cho từng lúc.
Nhìn động cơ phía sau cố gắng
Cùng một việc ngồi yên hai mươi phút, ta có thể làm từ hai nơi rất khác. Một là mong hiểu tâm mình và học cách có mặt. Hai là sợ mình kém cỏi nếu bỏ một buổi. Bề ngoài giống nhau, nhưng một cách nuôi sự sáng rõ, cách kia nuôi thêm mặc cảm.
Khi thấy mình đang ép, hãy hỏi nhẹ: “Mình đang chăm sóc điều gì, hay đang cố chứng minh điều gì?” Câu hỏi không nhằm làm ta bỏ cuộc. Nó giúp đưa nỗ lực trở về đúng hướng.
Một bước lành có thể lặp lại
Thực tập hôm nay có thể rất nhỏ: không nói tiếp một lời đang làm cơn giận lớn thêm; trở về với ba hơi thở; làm một việc tử tế mà không chờ được biết ơn. Nếu mệt, ta nghỉ trong chánh niệm, biết rõ mình đang nghỉ để hồi phục chứ không phải để trốn tránh.
Tinh tấn không được đo bằng vẻ nghiêm khắc. Nó hiện ra trong khả năng quay lại, hết lần này đến lần khác, mà không ghét bỏ người đã đi lạc. Ta vẫn nghiêm túc với con đường, nhưng bước đi bằng một bàn chân vững và một trái tim không bị xua đuổi.