Người đời nay khi nghe đến hai chữ “tiêu dao” thường dễ liên tưởng đến một cuộc sống rũ bỏ mọi trách nhiệm, thích gì làm nấy, lang thang đây đó và nuông chiều mọi ham muốn nhất thời của bản thân. Có người mượn danh nghĩa tiêu dao để biện minh cho sự lười biếng, buông thả trong kỷ luật sống, hoặc coi việc bất tuân mọi quy tắc xã hội là dấu hiệu của sự phóng khoáng.

Thế nhưng, nếu đọc kỹ triết học Trang Tử, ta sẽ thấy sự ngộ nhận này đã biến tinh thần tự do cao thượng bậc nhất của phương Đông thành một thứ phóng túng tầm thường. “Thích gì làm nấy” không phải là tiêu dao; đó thực chất là một hình thức nô lệ tinh vi nhất cho những thôi thúc bốc đồng của bản ngã.

Liệt Tử cưỡi gió và cái thấy “hữu đãi”

Trong thiên mở đầu Tiêu dao du (逍遙遊), Trang Tử đã dẫn ra hình ảnh Liệt Tử cưỡi gió để làm rõ sự khác biệt giữa tự do tương đối và tự do tuyệt đối:

“Phù Liệt Tử ngự phong nhi hành, lãnh nhiên thiện dã, tuần hữu ngũ nhật nhi hậu phản… Thử tuy miễn hồ hành, do hữu sở đãi giả dã.” (Liệt Tử cưỡi gió mà đi, nhẹ nhàng khoan khoái thay, mười lăm ngày mới trở về… Việc ấy tuy tránh được nỗi nhọc nhằn đi bộ, nhưng vẫn còn có chỗ phải nương tựa).

Liệt Tử có thể bay lượn trên trời chín tầng mây, điều mà người phàm không ai làm được. Nhưng Trang Tử chỉ ra rằng Liệt Tử vẫn chưa đạt đến cảnh giới tiêu dao thật sự, bởi vì ông vẫn là kẻ “hữu sở đãi” (有所待) — nghĩa là vẫn còn phải nương tựa vào điều kiện bên ngoài. Gió thổi thì ông bay được, nhưng nếu trời lặng gió thì ông cũng đành chịu trói chân. Tự do của ông phụ thuộc vào thời tiết.

Tương tự như vậy, người sống theo kiểu “thích gì làm nấy” tưởng rằng mình đang tự do, nhưng thực ra họ lệ thuộc hoàn toàn vào hoàn cảnh: phải có tiền mới vui, phải được khen mới phấn khởi, phải đúng ý mình mới chịu đựng được. Khi hoàn cảnh đổi khác hoặc khi cơn thèm muốn không được đáp ứng, họ lập tức rơi vào bực bội và đau khổ. Một sự tự do phụ thuộc vào ngoại cảnh như thế chỉ là một chiếc lồng son có cánh cửa mở hé.

Vô đãi: Tự do đích thực từ bên trong

Cảnh giới tiêu dao đích thực mà Trang Tử hướng tới là vô sở đãi (無所待) — một trạng thái tự do tuyệt đối không bị ràng buộc bởi bất kỳ điều kiện ngoại giới nào:

“Nhược phu thừa thiên địa chi chính, nhi biện lục khí chi biện, dĩ du vô cùng giả, bỉ thả ác hồ đãi tai? Cố viết: chí nhân vô kỷ, thần nhân vô công, thánh nhân vô danh.” (Nếu nương theo cái lẽ chính của trời đất, chế ngự sự biến hóa của sáu khí mà dạo chơi nơi cõi vô cùng, thì còn phải nương tựa vào đâu nữa? Cho nên nói: bậc chí nhân thì không có cái tôi riêng biệt [vô kỷ], bậc thần nhân thì không màng công trạng [vô công], bậc thánh nhân thì không màng danh tiếng [vô danh]).

Bậc chí nhân “vô kỷ” (無己) không phải là người đánh mất bản thân, mà là người đã buông bỏ được cái tôi nhỏ hẹp đầy định kiến và đòi hỏi. Khi không còn bám víu vào danh vị hay lời ca tụng, họ có thể thong dong bước đi giữa muôn vàn biến cố của cuộc đời mà lòng không gợn sóng:

Tiêu dao không phải là chạy trốn khỏi cuộc đời hay làm mọi điều mình thích một cách vô độ. Tiêu dao là năng lực giữ được tâm thái thảnh thơi, an nhiên ngay giữa những bổn phận và trách nhiệm thường ngày. Khi tâm không còn bị lòng tham và sợ hãi giam cầm, mỗi bước chân bạn đi trên mặt đất này đã chính là một cuộc dạo chơi tiêu dao nơi cõi vô cùng.

Nguồn và đường đọc tiếp

Nguyên văn đối chiếu: Tiêu dao du, thiên 1, đoạn Liệt Tử cưỡi gió và chí nhân vô kỷ; tham khảo Chinese Text Project. Bản nền tiếng Việt: Nguyễn Hiến Lê, Trang Tử và Nam Hoa Kinh, phần Tiêu dao du. Các tình huống và phân tích hiện đại là liên hệ của người viết.

Đọc thêm bài trước trong cùng mạch tư tưởng: Lời nói và khoảng trống, hoặc trở về sơ đồ hành trình Trang Tử.