Chiếc kệ sách đã được lắp gần xong. Những tấm gỗ lớn đứng ngay ngắn, chỉ còn vài con vít ở mặt sau và việc kiểm tra chân kệ. Người lắp nhìn đồng hồ, nghĩ phần khó đã qua, bèn đưa sách lên trước cho gọn phòng. Đến lúc đẩy kệ sát tường mới thấy nó hơi chao. Phải dỡ sách xuống để làm nốt phần còn lại. Ta thường dành nhiều chú ý cho buổi bắt đầu: đo đạc, đọc hướng dẫn, chuẩn bị dụng cụ. Nhưng khi kết quả đã hiện ra trước mắt, lòng muốn xong có thể khiến những bước cuối trở nên vội vàng.
Nguyên văn và Hán Việt
Nguyên văn theo Đạo Đức Kinh, bản Vương Bật, chương 64 trên Wikisource, giữ các chữ “泮” và “累土” của bản này.
其安易持，其未兆易謀。其脆易泮，其微易散。為之於未有，治之於未亂。合抱之木，生於毫末；九層之臺，起於累土；千里之行，始於足下。為者敗之，執者失之。是以聖人無為故無敗，無執故無失。民之從事，常於幾成而敗之。慎終如始，則無敗事。是以聖人欲不欲，不貴難得之貨；學不學，復眾人之所過。以輔萬物之自然，而不敢為。
Kỳ an dị trì, kỳ vị triệu dị mưu. Kỳ thúy dị phán, kỳ vi dị tán. Vi chi ư vị hữu, trị chi ư vị loạn. Hợp bão chi mộc, sinh ư hào mạt; cửu tầng chi đài, khởi ư lũy thổ; thiên lý chi hành, thủy ư túc hạ. Vi giả bại chi, chấp giả thất chi. Thị dĩ thánh nhân vô vi cố vô bại, vô chấp cố vô thất. Dân chi tòng sự, thường ư cơ thành nhi bại chi. Thận chung như thủy, tắc vô bại sự. Thị dĩ thánh nhân dục bất dục, bất quý nan đắc chi hóa; học bất học, phục chúng nhân chi sở quá. Dĩ phụ vạn vật chi tự nhiên, nhi bất cảm vi.
Dịch tiếng Việt dễ hiểu
Bản dịch mới cho bài viết:
Điều còn yên thì dễ giữ, điều chưa lộ dấu thì dễ liệu. Điều còn giòn yếu thì dễ tan, điều còn nhỏ thì dễ phân tán. Hãy làm từ khi việc chưa thành hình, sắp đặt từ khi chưa rối loạn.
Cây lớn một vòng ôm sinh từ mầm nhỏ; đài chín tầng khởi từ đất đắp; đường nghìn dặm bắt đầu dưới chân. Cưỡng làm thì làm hỏng, nắm chặt thì đánh mất. Vì vậy, người sáng suốt không cưỡng làm nên tránh làm hỏng, không cố chấp nên tránh đánh mất.
Người làm việc thường làm hỏng lúc gần thành. Cẩn thận khi kết thúc như lúc bắt đầu thì tránh được việc hỏng ấy. Bởi vậy, người sáng suốt muốn điều ít người muốn, không quý của khó được; học điều người ta bỏ học, đưa con người trở lại từ chỗ lầm lạc. Giúp muôn vật được tự như nó vốn vậy, mà không dám cưỡng tác.
Bước đầu nằm ngay dưới chân
Hình ảnh cây lớn, đài cao và đường dài khiến khoảng cách giữa dự định với hành động trở nên dễ nhìn. Khi chỉ nghĩ đến kết quả, ta có thể ngợp. Khi nhận ra bước dưới chân, ta biết hôm nay cần chuẩn bị tấm gỗ nào, đọc trang nào, hoàn thành phần nào.
“Hào mạt” gợi cái rất nhỏ; “lũy thổ” là đất được đắp lên. Điều lớn trong chương có một quá trình hình thành. Hình ảnh ấy giúp ta quý những phần việc chưa gây chú ý: đo lại kích thước, hỏi rõ nhu cầu, chuẩn bị chỗ đặt. Nhiều điều làm cho công việc bền lại nằm ở phần ít được nhìn thấy ấy.
Tuy vậy, việc chăm điều nhỏ không cần biến thành kiểm soát mọi khả năng. Ta chỉ có thể chuẩn bị theo hiểu biết hiện có. Nếu cứ đợi loại bỏ hết bất định mới bước đi, hành trình sẽ mãi nằm trên giấy.
Chăm cả đoạn gần hoàn thành
“Thận chung như thủy” là giữ sự cẩn trọng ở cuối như ở đầu. Với chiếc kệ, phần cuối là kiểm tra mối nối và độ vững trước khi xếp sách. Với một công việc chung, đó có thể là xác nhận người nhận đã có đủ tài liệu và biết bước tiếp theo.
Sự gần xong dễ gây nhầm lẫn vì thành quả đã đủ rõ để khiến mình yên tâm. Ta nghĩ việc còn lại quá nhỏ để đáng lưu ý. Chương nhắc đưa sự chú ý trở về đúng chỗ ấy. Không cần làm lại toàn bộ; chỉ cần hoàn thành phần đã biết là còn thiếu.
Giúp sự lớn lên mà bớt cưỡng ép
Nửa sau chương đặt lời khuyên làm sớm cạnh lời nhắc “vô vi”, nghĩa là không cưỡng tác. Hai ý có thể đi cùng nhau: chăm điều kiện từ đầu, rồi bớt can thiệp tùy tiện khi sự việc đang vận hành. Chăm một mầm cây cần nước và đất phù hợp; kéo ngọn lên vì muốn nó mau cao lại làm tổn thương rễ.
“Học bất học” là một cách nói nghịch hướng thói quen. Bài dịch chọn nghĩa học lại điều thường bị bỏ qua, gắn với việc trở về từ lầm lạc ở câu sau. Không nên từ đó suy ra rằng kiến thức hay hướng dẫn kỹ thuật là thừa. Trong câu chuyện đầu bài, đọc kỹ hướng dẫn chính là một cách tôn trọng điều kiện của công việc.
Bài học và bước cuối còn thiếu
Chọn một việc đang gần xong. Viết xuống một bước cuối thật cụ thể, rồi dành thời gian làm nốt trước khi chuyển sang việc mới. Nếu dự định còn chưa bắt đầu, chỉ cần xác định hành động nhỏ nhất có thể làm hôm nay.
Một việc được nâng đỡ từ đầu đến cuối thường gồm nhiều động tác bình thường. Ta đặt thêm một chút chú ý ở nơi mình dễ bỏ qua, rồi để kết quả thành hình theo phần việc đã được chăm sóc.