Có những tuần ta mở lịch ra và thấy mọi ô đã kín. Mỗi khoảng trống được lấp bằng một việc có ích: tranh thủ trả lời email khi chờ, nghe podcast lúc nấu ăn, học thêm một khóa vào buổi tối. Từng việc đều đáng làm. Nhưng ghép lại, ta để lại cho mình không một khoảng nào — và rồi một việc đột xuất ập tới là cả tuần vỡ trận.
Trang Tử có một câu chuyện nói về giá trị của phần không được lấp đầy ấy.
Đoạn sách đang đọc
Phần dưới đây là diễn ý từ thiên Nhân gian thế (人間世), thiên 4, chuyện người thợ mộc họ Thạch (匠石) đi qua đất Tề.
Ông gặp một cây sồi lớn mọc bên đền thờ đất, to đến mức che rợp hàng nghìn con bò, thân cây phải mấy chục người ôm mới hết. Đám đông đứng xem như hội, nhưng người thợ mộc đi ngang, không buồn ngoái nhìn. Người học trò hỏi vì sao. Ông đáp: cây ấy vô dụng — gỗ của nó đóng thuyền thì chìm, làm quan tài thì mục, đóng cửa thì ứa nhựa. Đó là thứ gỗ chẳng dùng được vào việc gì, nên mới sống lâu đến thế.
Đêm ấy, cây hiện trong giấc mộng của người thợ mộc và trách ông. Cây nói: những loài cây mà người ta cho là hữu dụng — lê, quýt, dâu, táo — đều bị chặt hái, gãy cành, đổ gốc vì chính cái dùng của mình. Còn cây này đã “cầu sự không dùng được” từ lâu, nhờ vậy mà giữ được trọn vẹn. Cuối thiên, Trang Tử để lại một câu lặng lẽ:
Người ta đều biết cái dùng của cái hữu dụng, mà không ai biết cái dùng của cái vô dụng.
Nguyên văn đối chiếu: Nhân gian thế, thiên 4, đoạn “匠石之齊，至於曲轅，見櫟社樹” và đoạn kết “人皆知有用之用，而莫知無用之用也”. Bản nền tiếng Việt: Nguyễn Hiến Lê, Trang Tử và Nam Hoa Kinh, chương IV.
Phần chưa bị lấp thành công dụng
Cây sồi sống được không phải vì nó to khỏe hơn cây khác, mà vì nó để lại một phần không chịu biến thành công cụ. Nó là hình ảnh của một điều rất thực: đôi khi điều cứu ta không phải phần ta làm được nhiều hơn, mà phần ta không đem ra dùng hết.
Trong đời sống, khoảng trống ấy hiện ra ở đủ dạng. Một khoảng trống trong lịch làm việc, để khi có việc gấp ta còn chỗ xoay. Một người chịu nói “việc này tôi không làm được” để phần sức còn lại dồn vào chỗ chỉ mình làm tốt. Một sinh viên không nhét đầy thời khóa biểu, để còn thì giờ nghĩ. Nhìn bên ngoài, những khoảng ấy trông như “chưa tận dụng”. Kỳ thực, chúng là chỗ dôi ra cứu ta khỏi sự mong manh.
Không phải cổ xúy cho lười biếng
Cần nói rõ để không hiểu lệch. Trang Tử không bảo ta trốn việc. Người thợ mộc trong truyện vẫn làm nghề, vẫn đo đẽo, vẫn quyết định cây nào đóng được cái gì. Sự “vô dụng” ở đây không phải không làm gì, mà là không biến toàn bộ mình thành công cụ. Cái cây ấy vẫn có ích — có ích theo một cách khác: che bóng cho người qua đường, làm nơi thờ tự, và tồn tại đủ lâu để làm nên cả một khoảng rợp mát.
Với con người cũng vậy. Ta có thể rất giỏi trong việc mình làm, thậm chí được đánh giá cao. Nhưng nếu đem hết mọi giờ, mọi sức, mọi phần của mình ra để “có ích”, ta trở nên cứng nhắc đúng như những cây hữu dụng kia: chỗ nào cũng đã có người muốn dùng tới. Khoảng chưa lấp là chỗ ta còn cử động được khi thời cuộc đổi thay.
Giữ lại một khoảng cho mình
Việc này đòi một sự canh chừng nhẹ, không phải một cuộc cách mạng. Khi lấp một ô trống trên lịch, thử hỏi: việc này có thật sự cần chỗ ấy bây giờ không? Khi ai đó hỏi ta đảm nhận thêm được không, thử cho mình quyền trả lời “lần này để tôi thử sau”. Khi không biết làm gì trong mười lăm phút trống, thử để nguyên nó trống, thay vì lấp ngay bằng điện thoại.
Ta đã quá quen với việc đo một ngày bằng số việc hoàn thành. Chuyện cây sồi nhắc một thước đo khác: một đời người bền được đến đâu, đôi khi phụ thuộc vào phần ta không đem ra tiêu hết.
Câu hỏi mang theo
Trong tuần này, hãy để ý một khoảng trống trong ngày của mình — và quan sát phản xạ muốn lấp đầy nó. Thử giữ nó trống một lần, chỉ để biết cảm giác ấy thế nào. Hỏi: “Khoảng này mình đang cần, hay chỉ đang sợ nhìn thấy nó?”
Nguồn và đường đọc tiếp
Nguyên văn đối chiếu: Nhân gian thế, thiên 4, chuyện thợ mộc họ Thạch và cây sồi ở đền thờ đất, cùng câu kết về “cái dùng của cái vô dụng”. Bản nền tiếng Việt: Nguyễn Hiến Lê, Trang Tử và Nam Hoa Kinh, chương IV. Các tình huống về lịch làm việc là liên hệ hiện đại của người viết.
Đây là cây ở thiên Nhân gian thế, khác với cây trong cuộc đối thoại với Huệ Tử ở thiên Tiêu dao du đã đọc trong Cây lớn không dùng được. Có thể đọc thêm Khoảng trống không phải là thiếu, hoặc trở về sơ đồ hành trình Trang Tử.