Cả nhóm đang hào hứng với một ý tưởng mở thêm lớp học vào buổi tối. Phòng đã có, vài người quen cũng nói sẽ giới thiệu học viên. Anh phụ trách nhìn lịch, thấy hai người đang phải thay phiên chăm người nhà và một người vừa nhận thêm việc. Khi mọi người đề nghị chốt ngày khai giảng ngay, anh xin một tuần để tính lại số buổi và người đứng lớp. Căn phòng thoáng im. Anh cũng sợ mình làm nguội một điều đang có sức sống. Nhưng anh còn nhớ lần trước, cả nhóm đã bắt đầu bằng sự hăng hái rồi lặng lẽ mệt đi vì những lời hứa quá sớm.
Nguyên văn và Hán Việt
Nguyên văn theo Đạo Đức Kinh, bản Vương Bật, chương 73 trên Wikisource. Giữ câu “是以聖人猶難之” và chữ “繟” của bản này.
勇於敢則殺，勇於不敢則活。此兩者，或利或害。天之所惡，孰知其故？是以聖人猶難之。天之道，不爭而善勝，不言而善應，不召而自來，繟然而善謀。天網恢恢，疏而不失。
Dũng ư cảm tắc sát, dũng ư bất cảm tắc hoạt. Thử lưỡng giả, hoặc lợi hoặc hại. Thiên chi sở ố, thục tri kỳ cố? Thị dĩ thánh nhân do nan chi. Thiên chi đạo, bất tranh nhi thiện thắng, bất ngôn nhi thiện ứng, bất triệu nhi tự lai, xiển nhiên nhi thiện mưu. Thiên võng khôi khôi, sơ nhi bất thất.
Dịch tiếng Việt dễ hiểu
Bản dịch mới cho bài viết:
Can đảm theo lối dám làm liều thì dẫn đến chết; can đảm theo lối biết dè dặt thì giữ được sống. Hai cách ấy, có cách đem lợi, có cách gây hại.
Điều Trời ghét, ai biết được nguyên do? Vì vậy, ngay người sáng suốt cũng thấy khó xử.
Đạo Trời không tranh mà khéo thắng, không nói mà khéo đáp, không gọi mà tự đến, thong thả mà khéo liệu định. Lưới Trời rộng lớn, thưa mà không để lọt.
Dè dặt cũng cần lòng can đảm
Chương mở đầu bằng hai cách dùng sự dũng cảm. Bản dịch diễn thêm “làm liều” và “biết dè dặt” để làm rõ thế đối lập giữa “cảm” và “bất cảm”. Chú giải Vương Bật nhấn mạnh rằng cả hai đều là dũng, nhưng chỗ đem dùng khác nhau nên lợi hại khác nhau.
Trong một nhóm đang hào hứng, người xin chậm lại có thể phải chịu ánh nhìn nghi ngại. Họ cũng cần can đảm để nói điều chưa thuận tai: chưa đủ người, chưa rõ nguồn lực, chưa tính phần việc sau ngày bắt đầu. Nếu im lặng chỉ để giữ không khí vui, khó khăn ấy có thể chuyển sang vai những người ít lên tiếng nhất.
Tuy nhiên, sự dè dặt cần có nội dung. Xin một tuần để kiểm tra lịch khác với lần nào cũng tìm một lý do trì hoãn. Người phụ trách nên nói rõ điều sẽ làm trong tuần ấy và lúc nào nhóm cùng quyết định. Như vậy, bước chậm vẫn đưa mọi người về phía công việc.
Có những hậu quả ta chưa nhìn hết
Câu hỏi “ai biết được nguyên do?” đặt một giới hạn lên sự tự tin. Ngay người được gọi là sáng suốt cũng còn thấy khó. Đọc đến đây, ta có thể bớt nhu cầu khẳng định rằng một quyết định táo bạo chắc chắn đúng chỉ vì mình tin mạnh vào nó.
Trong chuyện mở lớp, số người hứa tham gia chưa cho biết họ sẽ theo được bao lâu. Một căn phòng trống chưa cho biết ai sẽ mở cửa, dọn dẹp và chuẩn bị bài sau giờ làm. Khi đưa những việc nhỏ ấy ra ánh sáng, nhóm có thêm căn cứ để chọn quy mô phù hợp.
Biết giới hạn của dự tính cũng giúp ta phân biệt một bước thử với một cam kết khó rút lại. Có thể mở một buổi trước, hỏi người học rồi mới sắp lịch dài hơn. Đây là cách liên hệ thực tế từ tinh thần thận trọng của chương, không phải một phương pháp tổ chức được trình bày trực tiếp trong nguyên văn.
Thong thả mà vẫn liệu định
“Xiển nhiên” gợi trạng thái thư thả, rộng rãi; “thiện mưu” là khéo liệu định. Hai vế đặt cạnh nhau khiến sự thong thả có chiều sâu: bên ngoài không vội, bên trong vẫn xét việc. Vương Bật giải thích theo hướng khi yên vẫn nhớ nguy và tính trước điều chưa đến.
Một lịch làm việc có chỗ dự phòng, một câu hỏi được đặt trước khi chốt, một người thay thế đã được hỏi ý kiến: những chuẩn bị ấy ít gây ấn tượng hơn lời tuyên bố lớn. Nhưng chúng có thể giúp người tham gia giữ sức khi hứng khởi ban đầu qua đi.
Hình ảnh “lưới Trời” thuộc cách diễn đạt về trật tự của Trời trong văn bản cổ. Ta có thể suy ngẫm từ đó về những mối liên hệ và hậu quả vượt khỏi tầm nhìn trước mắt. Không nên dùng hình ảnh ấy để hứa rằng mọi bất công đều tự được giải quyết, hoặc kết luận người gặp nạn hẳn đã làm điều sai. Sự thận trọng cần đi cùng việc chăm sóc những gì đang thực sự xảy ra.
Bài học và một bước vừa sức
Trước một cam kết lớn, ghi ba điều: việc mình đã đủ căn cứ để làm; hậu quả còn chưa rõ; bước nhỏ có thể thử trước. Chọn một thời điểm cụ thể để xem lại sau bước thử ấy, cùng những người sẽ chịu ảnh hưởng.
Lớp học có thể mở muộn hơn một tuần, với số buổi ít hơn dự định. Nếu những người đứng lớp còn đủ sức chuẩn bị và người học được chăm sóc chu đáo, sự dè dặt ban đầu đã có một nơi để thành ích lợi.
Đọc cùng chương 71: Để chỗ cho điều mình chưa biết và chương 74: Suy ngẫm về hình phạt và quyền lực.