Có khi ta mở một cuốn sách vì muốn có câu trả lời rõ ràng: nên tiếp tục hay dừng lại, nên cố thêm hay bằng lòng với điều đang có. Nhưng trang đầu Trang Tử lại kể về một con cá lớn đến mức khó hình dung, hóa thành chim rồi bay về biển Nam. Người đọc đang cần một lời khuyên có thể thấy mình bị đưa đi rất xa. Chỉ sau một lúc, câu hỏi mới trở lại theo cách khác: vì sao mình tin rằng điều đang băn khoăn chỉ có hai lối để chọn? Có còn một cách nhìn nào nằm ngoài điều mình đã quen nghĩ?
Loạt bài này bắt đầu từ sự tò mò ấy. Ta sẽ đọc chậm một câu chuyện, nhìn kỹ một chi tiết và thử mang một câu hỏi trở về đời thường.
Bước vào một cuốn sách có nhiều tiếng nói
Tên Trang Tử gắn với Trang Chu, một nhà tư tưởng thời Chiến Quốc. Tác phẩm lưu truyền hiện nay có 33 thiên: bảy Nội thiên, mười lăm Ngoại thiên và mười một Tạp thiên; quá trình hình thành gồm nhiều lớp văn bản. Bạn có thể xem bối cảnh trong mục tác giả và truyền bản của Stanford Encyclopedia of Philosophy.
Trong loạt này, “thiên” chỉ đơn vị của nguyên tác; “bài” là một lần đọc trên blog. Mùa đầu chọn 16 bài để đi qua một số câu chuyện và vấn đề, chưa bao quát toàn bộ cuốn sách. Người mới có thể bắt đầu mà không cần học thuộc thuật ngữ hay đọc xong một kinh điển khác.
Nếu đã đi cùng Đạo Đức Kinh, ta có thể mang theo thói quen dừng ở một câu ngắn. Khi đọc Trang Tử, hãy dành thêm chỗ cho người kể, người hỏi, tiếng cười và những chuyển cảnh bất ngờ. Một câu được nói trong cuộc đối đáp cần được nghe cùng điều người kia vừa nói trước đó.
Đừng vội lấy lời cuối làm lời giải
Ở cuối thiên Tiêu dao du, Huệ Tử đem một cây cong, khó dùng làm gỗ, để chê những lời lớn lao của Trang Tử. Lời đáp lại mở ra cảnh đi dạo và nằm nghỉ bên cây. Đây là diễn ý ngắn từ đoạn đối thoại cuối thiên 1, sẽ được đọc kỹ ở bài thứ tư.
Nếu rút ngay thành lời khuyên “hãy sống vô dụng”, ta bỏ qua câu hỏi thú vị hơn: ai đang quyết định công dụng, và quyết định ấy dựa trên nhu cầu nào? Người thợ nhìn chất gỗ, người đi đường có thể nhìn một chỗ dừng chân. Câu chuyện khiến tiêu chuẩn đang dùng trở nên nhìn thấy được.
Khi có một lời đáp làm mình thích, thử đọc lại phần khiến nó xuất hiện. Nhân vật ấy đang trả lời một sự khinh thường, một nỗi sợ hay một cách hiểu quá hẹp? Một ý nghĩa thường rõ hơn khi được trả về cuộc trò chuyện của nó.
Ba việc nhỏ khi đọc một đoạn
Trước hết, ghi điều thực sự có trong văn bản. Ai đang nói, hình ảnh nào được nhắc, có chỗ nào khiến mình ngạc nhiên? Chưa cần biến chúng thành một bài học. Một con chim lớn cần gió và một tiếng cười từ cành thấp đã đủ để dừng lại quan sát.
Sau đó, phân biệt điều đang suy ra. Có thể mình đọc thấy vấn đề về tự do, trong khi người bên cạnh chú ý tới sự lệ thuộc. Hãy hỏi mỗi cách hiểu được nâng đỡ bởi chi tiết nào. Nhiều cách đọc không khiến mọi lời giải đều có giá trị như nhau.
Cuối cùng mới thử liên hệ với đời sống. Chẳng hạn, nhớ một lần mình đánh giá lựa chọn của bạn chỉ từ kinh nghiệm riêng. Phần liên hệ cần được gọi là liên hệ của người đọc hôm nay. Nó giúp câu cổ đi vào một hoàn cảnh mới mà vẫn giữ được khoảng cách với thời đại của tác phẩm.
Bản đọc của loạt bài
Loạt dùng Trang Tử và Nam Hoa Kinh do Nguyễn Hiến Lê giới thiệu và chú dịch, NXB Văn hóa – Thông tin, 1994 làm nền tiếng Việt; thông tin ấn bản có tại Thư viện Đài Tiếng nói Việt Nam. Những chỗ cần thiết được đối chiếu nguyên văn và bản Robert Eno, Zhuangzi: The Inner Chapters, 2019.
Các đoạn kể trong blog là diễn ý bằng lời của người viết. Khi có cách hiểu khác nhau, bài sẽ nêu điểm liên quan thay vì làm như văn bản chỉ cho phép một câu trả lời. Mục tiêu gần nhất là đọc có căn cứ và còn muốn hỏi thêm.
Các bài đã có trong hành trình
- Giới thiệu Trang Tử: mở thêm một cách nhìn đời — bài bạn đang đọc.
- Trang Chu và sách Trang Tử: con người, giai thoại, văn bản — phân biệt điều sử liệu ghi với câu chuyện được kể.
- Cánh chim Bằng và những chân trời khác nhau — xem lại thước đo và điều kiện của một hành trình.
- Cây lớn không dùng được: nhìn lại chữ hữu ích — hỏi về phần đời không dễ quy thành công dụng.
- Tề vật luận: khi điều mình thấy chưa phải toàn cảnh — nhận ra tiêu chuẩn đang dẫn một cuộc bất đồng.
- Giấc mộng bướm: điều gì làm nên cái tôi? — giữ câu hỏi về sự chắc chắn và biến hóa.
- Người đầu bếp Đinh: làm việc bằng sự hiểu nghề — nhìn sự thành thạo qua khả năng chậm lại ở chỗ khó.
- Tâm trai: bước vào cuộc gặp với lòng còn chỗ trống — chuẩn bị lắng nghe trước một cuộc nói chuyện khó.
- Đức sung phù: gặp con người phía sau vẻ ngoài — xem lại nhãn dán đang quyết định ai được lắng nghe.
- Đại tông sư: khi đời sống đổi hình — chừa chỗ cho nỗi buồn giữa những biến chuyển không thể giữ y nguyên.
- Tọa vong: nới lỏng những điều ta nhận là mình — tạm đặt các nhãn quen thuộc xuống để nhìn rộng hơn.
- Hỗn Độn: khi lòng tốt muốn sửa mọi thứ — hỏi điều người khác cần trước khi làm theo chuẩn của mình.
- Thu thủy: bước ra khỏi khoảng trời quen thuộc — nhận giới hạn của góc nhìn để tiếp tục học.
Xem sơ đồ 16 bài Trang Tử để theo dõi các chặng đang được viết tiếp.
Trước khi sang bài tiếp, có thể giữ một câu hỏi bên lề sách: điều nào mình đã quen xem là hiển nhiên? Chưa cần bỏ niềm tin ấy. Chỉ cần để nó có cơ hội được nhìn từ một phía khác.