Trong nhà, người em thường nhận phần chăm mẹ vì công việc được cho là linh hoạt hơn. Ban đầu chỉ là đưa đi một cuộc hẹn, rồi thêm mua đồ, nấu ăn và chờ thợ sửa những thứ lặt vặt. Mỗi lần người khác nhờ, việc đều có vẻ nhỏ. Đến một tối, người em nói không thể nhận thêm, cả nhà ngạc nhiên vì giọng nói gắt hơn thường lệ. Người chị định khuyên em bình tĩnh, nhưng nhìn cuốn lịch trên tủ lạnh mới thấy gần như ngày nào cũng có tên em. Sự mệt mỏi đã hiện ra trong từng ô lịch từ lâu, trước khi thành một lời từ chối khó nghe.
Nguyên văn và Hán Việt
Nguyên văn theo Đạo Đức Kinh, bản Vương Bật, chương 75 trên Wikisource. Bản này có chữ “上” trong cả ba câu về đói, khó trị và coi nhẹ cái chết; bài giữ rõ chủ thể ấy khi dịch.
民之饑，以其上食稅之多，是以饑。民之難治，以其上之有為，是以難治。民之輕死，以其上求生之厚，是以輕死。夫唯無以生為者，是賢於貴生。
Dân chi cơ, dĩ kỳ thượng thực thuế chi đa, thị dĩ cơ. Dân chi nan trị, dĩ kỳ thượng chi hữu vi, thị dĩ nan trị. Dân chi khinh tử, dĩ kỳ thượng cầu sinh chi hậu, thị dĩ khinh tử. Phu duy vô dĩ sinh vi giả, thị hiền ư quý sinh.
Dịch tiếng Việt dễ hiểu
Bản dịch mới cho bài viết:
Dân đói vì người ở trên ăn hưởng quá nhiều từ thuế, nên dân đói. Dân khó trị vì người ở trên can thiệp, bày đặt nhiều, nên dân khó trị.
Dân coi nhẹ cái chết vì người ở trên cầu sự sống cho mình quá hậu hĩ, nên dân coi nhẹ cái chết.
Chỉ người không cố làm mọi điều vì sự sống riêng mình mới hơn người quá coi trọng việc nuôi giữ sự sống ấy.
Nhìn lên nơi những đòi hỏi phát sinh
Ba câu đầu có cùng một cấu trúc: nêu tình trạng của dân, rồi chỉ nguyên nhân về người ở trên. Đói, khó trị và coi nhẹ cái chết không được giải thích ở đây chỉ bằng phẩm chất của từng người dân. Cái nhìn chuyển sang lượng thuế người cầm quyền hưởng, sự can thiệp của họ và mức họ đòi hỏi cho đời sống riêng.
Chú giải Vương Bật cũng nhấn mạnh chiều trách nhiệm từ trên xuống. Điều ấy làm chương có sức chất vấn: người ra yêu cầu cần nhìn phần mình trong hoàn cảnh mà họ đang phàn nàn. Nếu chỉ trách người dưới không chịu làm, họ có thể bỏ qua việc chính mình đã lấy đi quá nhiều điều kiện để người ấy sống và làm việc.
Khi liên hệ với gia đình, mức độ và hoàn cảnh khác với chuyện trị dân trong sách. Tuy vậy, ta có thể nhận ra một câu hỏi gần gũi: sự thuận tiện của mình đang dựa vào phần việc ai phải nhận? Một lời nhờ nhỏ, đặt cạnh nhiều lời nhờ khác, có thể thành một ngày không còn khoảng nghỉ cho người nhận.
Khi sự can thiệp làm việc khó hơn
“Hữu vi” ở câu thứ hai được dịch theo mạch phê phán sự can thiệp, bày đặt của người trên. Cách đọc này không quy mọi hành động tổ chức hay chăm sóc thành điều có hại. Điều cần xét là hành động ấy đang giúp đời sống vận hành hay khiến người khác phải liên tục thích ứng với ý muốn của người chỉ đạo.
Trong công việc, có thể là yêu cầu cập nhật cùng một thông tin vào nhiều nơi, thay mục tiêu khi việc đã gần xong, hoặc buộc một người xin ý kiến cho cả những lựa chọn nhỏ. Người phụ trách thấy mình đang theo sát. Người thực hiện lại mất dần thời gian và quyền chủ động để hoàn thành điều đã nhận.
Trong chuyện chăm mẹ, sự can thiệp cũng có thể xuất hiện khi mọi người đều góp ý cách làm nhưng ít người nhận ca cụ thể. Người em vừa làm, vừa phải giải thích và điều chỉnh theo nhiều ý kiến. Muốn giúp, gia đình cần chia lại trách nhiệm bằng thời gian thực tế, không chỉ thêm lời khuyên về cách giữ bình tĩnh.
Cầu sống quá hậu hĩ là gánh nặng của ai?
“Cầu sinh chi hậu” gợi việc tìm cầu sự nuôi dưỡng, hưởng dụng cho mình quá dày. Đáng chú ý, nguyên văn được dùng trong bài có “kỳ thượng”: người ở trên là chủ thể của sự đòi hỏi này. Giữ chữ ấy giúp tránh chuyển lời chất vấn quyền lực thành lời trách người đang chịu thiếu thốn vì họ muốn sống tốt hơn.
Câu kết “vô dĩ sinh vi” rất cô đọng. Bài chọn hiểu theo hướng bớt cố làm mọi điều vì sự sống riêng mình, đặt cạnh “quý sinh” là quá coi trọng việc nuôi giữ bản thân. Đây là một cách diễn nghĩa trong mạch chương. Nó gợi việc bớt lấy phần hưởng dụng của mình làm trung tâm, không phải lời khuyên bỏ mặc ăn uống, nghỉ ngơi hay nhu cầu sống thiết yếu.
Người đang kiệt sức không cần nghe thêm rằng họ phải bớt đòi hỏi. Điều hữu ích trước hết có thể là một buổi được thay ca, một việc được bỏ bớt, một người khác thực sự nhận trách nhiệm. Khi nhu cầu được nhìn rõ, sự chăm sóc mới có chỗ trở thành hành động.
Bài học và một phần gánh để nhận lại
Viết ra ba việc gần đây mình nhờ người khác. Bên cạnh mỗi việc, ghi thời gian họ phải dành và phần việc đi kèm thường không được tính tới. Chọn một việc để nhận lại, chia lại hoặc bỏ nếu không thật sự cần; nói rõ ai làm và khi nào bắt đầu.
Cuốn lịch trên tủ lạnh có thể vẫn kín, nhưng tên người nhận việc đã được chia đều hơn theo khả năng. Một lời nói dịu sẽ dễ xuất hiện hơn khi người đang mỏi được bớt đi một gánh cụ thể.
Đọc cùng chương 74: Suy ngẫm về hình phạt và quyền lực, đọc tiếp chương 76: Mềm để còn khả năng đổi thay hoặc trở về sơ đồ 81 chương Đạo Đức Kinh.