Chúng ta sống trong một thế giới tràn ngập những chiếc nhãn dán. Bước vào hiệu sách, các tác phẩm được phân thành sách “tinh hoa” hay “giải trí”. Trong công sở, con người được xếp loại thành “hướng nội” hay “hướng ngoại”, người “tiềm năng” hay người “bình thường”. Trong các cuộc trò chuyện thường ngày, một ý kiến vừa cất lên liền bị quy về một phe phái, một lập trường đối lập.

Việc phân loại giúp tâm trí con người tiết kiệm năng lượng nhận thức. Nhưng khi biến những chiếc nhãn thành những ranh giới cứng nhắc, ta vô tình tự nhốt mình trong một tầm nhìn chật hẹp và đánh mất đi sự phong phú nguyên sơ của vạn vật.

Lời Trang Tử về ranh giới và sự phân biệt

Trong thiên Tề vật luận (齊物論), Trang Tử đã chỉ ra nguồn gốc của những định kiến và tranh chấp triền miên giữa con người:

“Phù Đạo vị thủy hữu phong, ngôn vị thủy hữu thường, vi thị nhi hữu hoạnh dã… Hữu phân dã, hữu biện dã… Thị dĩ thánh nhân hoài chi, đại chúng biện chi dĩ tương kỳ. Cố viết: biện dã giả, hữu sở bất kiến.” (Đạo vốn chưa từng có ranh giới chia cắt, lời nói vốn chưa từng có khuôn mẫu nhất định, chỉ vì chấp vào ‘cái này là phải’ mà sinh ra bờ cõi… Có phân chia, có biện biệt… Bậc thánh nhân ôm ấp dung chứa trong lòng, người đời tranh biện để khoe mẽ với nhau. Cho nên nói: kẻ mải phân biệt ắt có điều chẳng thể nhìn thấy).

Trang Tử đi sâu vào bản chất của hành động phân loại: “Phân dã giả, hữu bất phân dã; biện dã giả, hữu bất biện dã” (Trong việc phân chia, có cái không thể phân chia; trong việc biện biệt, có cái không thể biện biệt).

Khi ta vạch ra một đường ranh giới trên mặt đất, ta tưởng rằng ranh giới ấy tồn tại sẵn trong lòng đất. Nhưng đất đai chưa từng có ranh giới; ranh giới chỉ sinh ra từ ý muốn chiếm hữu hoặc phân định của con người. Tương tự như vậy, khi ta dán nhãn một người là “khó tính”, ta chỉ đang nắm bắt một lát cắt hành vi của họ trong một hoàn cảnh cụ thể, rồi dùng lát cắt ấy phủ bóng lên toàn bộ con người sống động của họ.

Bậc trí giả theo Trang Tử chọn cách “hoài chi” (懷之) — ôm ấp và dung chứa trong sự tĩnh lặng của Đạo, thay vì mải miết chạy theo sự phân loại để tranh biện hơn thua. Bởi vì càng mải phân loại rạch ròi, ta càng mù lòa trước những điều nằm ngoài khung phân loại ấy.

Tháo gỡ những chiếc nhãn trong đời thường

Nhận biết giới hạn của việc phân loại không có nghĩa là ta phủ nhận hoàn toàn chức năng thực tế của ngôn ngữ hay các bảng danh mục khoa học. Điều Trang Tử cảnh tỉnh là sự bám chấp mù quáng vào các phân loại ấy:

Thế giới tự nhiên không tự chia mình thành cỏ thơm hay cỏ dại; chỉ có tâm người vì sở thích riêng mà phân định. Nhận ra giới hạn của phân loại là bước đầu tiên để tâm trí được tháo cởi gông cùm của thành kiến, trở về với cái nhìn rộng rãi, dung chứa vạn vật trong sự bình đẳng tự nhiên.

Nguồn và đường đọc tiếp

Nguyên văn đối chiếu: Tề vật luận, thiên 2, đoạn bàn về bờ cõi và sự biện biệt; tham khảo Chinese Text Project. Bản nền tiếng Việt: Nguyễn Hiến Lê, Trang Tử và Nam Hoa Kinh, phần Tề vật luận. Các tình huống và phân tích hiện đại là liên hệ của người viết.

Đọc thêm bài trước trong cùng mạch tư tưởng: Tề vật luận: khi điều mình thấy chưa phải toàn cảnh, hoặc trở về sơ đồ hành trình Trang Tử.