Hai người cùng phụ trách một khoản chi cho lớp học. Một người nói nên mua thiết bị mới, người kia muốn dành tiền sửa những thứ đang hỏng. Họ nhắn qua lại nhiều ngày, càng viết càng dài, nhưng chưa ai nói rõ: đang bất đồng về mục tiêu, về số tiền có thể dùng, hay về việc ai sẽ bảo quản sau đó. Cuộc tranh luận lớn lên từ những khoảng trống chưa được gọi tên.
Tụng (訟), quẻ 6, mở bằng câu: “有孚窒惕，中吉，終凶” — có lòng tin mà bị ngăn, dè dặt ở giữa thì tốt, đi đến cùng thì xấu. Xem văn bản quẻ Tụng và phần Thoán. Đây là ngôn ngữ cổ; không nên biến nó thành lời dự báo rằng mọi bất đồng đều sẽ hỏng. Hình ảnh của quẻ có thể gợi một cách nhìn: khi sự việc đã nghẽn, cố đưa cuộc đối đầu tới tận cùng thường làm đường lui hẹp hơn.
Trước hết, viết điều đang khác nhau
Một tờ giấy có thể chia thành ba dòng: điều cả hai cùng muốn; điều đang bất đồng; dữ kiện còn thiếu. Trong câu chuyện của lớp, cả hai đều muốn học sinh có điều kiện học tốt. Điểm khác là ưu tiên thiết bị mới hay sửa đồ cũ. Dữ kiện còn thiếu là chi phí sửa, thời gian sử dụng và ai phụ trách.
Viết như vậy không bắt ai nhượng bộ. Nó chỉ đưa cuộc nói chuyện ra khỏi những câu quy kết như “bạn không quan tâm” hoặc “bạn luôn muốn tự quyết”. Khi điểm bất đồng có hình dạng, ta mới biết cần hỏi, cần thử hay cần mời một người thứ ba xem giúp.
Biết dừng ở giữa
Phần Tượng nói trời và nước đi ngược chiều, người quân tử khi bắt đầu việc cần tính đến điểm cuối. Liên hệ hiện đại của người viết là: trước khi gửi thêm một tin nhắn gay gắt, hãy hỏi cuộc tranh luận này cần kết thúc ở đâu. Có cần một quyết định ngay không? Tiêu chí nào cả hai chấp nhận? Nếu chưa đủ dữ kiện, bước kế tiếp có thể là lấy báo giá thay vì thêm lý lẽ.
Đôi khi, điểm chung không đủ để đi tiếp, hoặc quyền lợi của một bên cần được bảo vệ bằng một quy trình rõ ràng. Dừng tranh luận không có nghĩa là né trách nhiệm. Nó có thể là chuyển sang một cách xử lý công bằng hơn: ghi nhận ý kiến, mời người trung lập, hoặc tạm áp dụng phương án ít gây hại để có thời gian kiểm tra.
Kinh Dịch ở đây không chọn hộ nên mua hay nên sửa. Quẻ chỉ giúp ta đừng nhầm sức nóng của lời nói với sự sáng rõ của vấn đề. Trước cuộc trao đổi tới, thử viết đúng một câu: “Chúng ta đang chưa thống nhất về…”. Nếu chưa viết nổi câu ấy, có lẽ điều cần làm trước là hỏi thêm, chưa phải tranh luận thêm.
Đọc thêm Quẻ Tụng: biết dừng trước xung đột và Quẻ Quán: quan sát thêm trước khi đưa ra nhận xét.