Trong một buổi tuyển người, ứng viên trả lời chậm, không quen tự giới thiệu và không có thành tích dễ đặt lên bảng. Người phỏng vấn ghi chú: “Không nổi bật.” Một người khác nhìn thấy anh ta kiên nhẫn sửa những lỗi nhỏ mà mọi người thường bỏ qua. Cùng một con người, hai cách nhìn tạo ra hai kết luận khác nhau.
Trang Tử nhiều lần đưa người đọc đến những vật bị xem là lệch chuẩn: cây cong, cây xù xì, thứ gỗ không vừa với tay người thợ. Câu hỏi sâu hơn là: hữu ích cho ai, vào lúc nào, và theo tiêu chuẩn nào?
Cái cây không vừa với chiếc rìu
Trong Tiêu dao du, thiên thứ nhất của tác phẩm Trang Tử, có những câu chuyện về cây lớn và số phận của cái lớn. Phần kể về cây cong được lưu truyền qua nhiều bản dịch với cách diễn đạt khác nhau. Bài này diễn ý mạch suy tư, không coi một câu tiếng Việt dưới đây là nguyên văn của bản dịch nào.
Người thợ mộc đi qua một cái cây lớn nhưng không dừng lại. Cây ấy có thân vặn vẹo, không phù hợp để làm xà, làm cột hay đồ dùng. Nó “vô dụng” đối với công việc người thợ đang tìm vật liệu. Nhưng từ một góc khác, chính vì không bị đốn, nó có thể lớn lâu, cho bóng mát, làm nơi chim trú, hoặc đơn giản là tồn tại ngoài mục đích của chiếc rìu.
Trang Tử không chỉ khuyên “hãy khác biệt”. Ông làm lộ ra tính tương đối của chữ dụng: một vật được gọi là hữu dụng hay vô dụng tùy vào nhu cầu, công cụ và người đang phán xét. Trước khi kết luận “người này không dùng được”, có thể hỏi: họ đang không phù hợp với việc cụ thể nào, hay ta đang đòi mọi người phải vừa một khuôn duy nhất?