Trong một buổi họp lớp, người bạn vừa khởi nghiệp thành công ở thành phố lớn nhìn cuộc sống giản dị của người bạn chọn ở lại quê nhà làm nông, rồi buông một lời nhận xét đầy ái ngại: “Cậu có năng lực thế mà quanh quẩn bên mấy sào vườn thì uổng phí tuổi trẻ quá, tầm nhìn thế là tự thu hẹp mình rồi.” Người bạn làm vườn chỉ cười nhẹ, mời bạn một chén trà hoa cúc hái sáng sớm, lòng chẳng gợn chút tự ti hay chạnh buồn.

Thước đo của người này thường bị mang ra làm chuẩn mực bắt buộc cho người khác. Chúng ta dễ lầm tưởng rằng những gì nằm ngoài tầm mắt và trải nghiệm của mình đều là những điều vô nghĩa hoặc thấp kém.

Tiếng cười từ cành cây thấp

Mở đầu thiên Tiêu dao du (逍遙遊), Trang Tử phác họa một khung cảnh hùng tráng bậc nhất trong văn học cổ đại: con chim Bằng lưng rộng không biết mấy ngàn dặm, khi cất cánh đập sóng ba ngàn dặm, cưỡi gió bay vút lên chín vạn dặm cao vợi để xuôi về biển Nam thăm thẳm.

Thấy vậy, con ve sầu và chú chim sẻ nhỏ nép mình nơi bụi cỏ liền bật cười chế giễu:

“Ngã quyết khởi nhi phi, thương du nhi chỉ, thời tắc bất cập nhi khống ư địa nhi dĩ hĩ, hề dĩ chi cửu vạn lý nhi nam vi?” (Chúng ta đây tung cánh bay lên, đỗ vào cành dâu cành du, có lúc bay không tới thì rơi phịch xuống đất là cùng, việc gì mà phải nhọc công bay vút lên chín vạn dặm để về biển Nam làm gì?)

Trang Tử điềm tĩnh kết luận:

“Tiểu tri bất cập đại tri, tiểu niên bất cập đại niên.” (Hiểu biết nhỏ bé không thể sánh kịp hiểu biết rộng lớn, tuổi thọ ngắn ngủi không thể thấu suốt tuổi thọ dài lâu).

Con chim sẻ cả đời chỉ bay từ cành dâu sang bụi cỏ, nó lấy khoảng cách vài thước làm cả vũ trụ của mình. Vì thế, khi nghe nói đến một chân trời rộng chín vạn dặm, phản xạ đầu tiên của nó không phải là sự kính sợ, mà là tiếng cười nhạo báng. Tiếng cười ấy không xuất phát từ ác ý, mà xuất phát từ sự bế tắc của một tầm nhìn bị giới hạn bởi chính hoàn cảnh sống.

Trả tự do cho những chân trời khác biệt

Đọc đoạn văn này, người ta thường vội vã ca ngợi chí lớn của chim Bằng và xem thường sự nhỏ nhoi của chim sẻ. Nhưng tinh thần Trang Tử không nhằm mục đích thúc giục muôn loài phải hóa thành chim Bằng. Cỏ nấm buổi sớm (triêu khuẩn) chỉ sống được nửa ngày thì không thể hiểu được mùa xuân mùa thu; con ve sầu mùa hạ (huệ cô) không bao giờ biết được băng giá mùa đông. Mỗi sinh linh sinh ra đều có điều kiện và giới hạn tự nhiên của nó.

Điều cốt tủy mà câu chuyện mở ra là sự khiêm nhường trước những điều ta chưa thấu tỏ:

Mỗi người có một đôi cánh và một bầu trời tương ứng với năng lượng sống của mình. Người có chí bay xa cần gió lớn và biển rộng; người muốn sự bình yên chỉ cần một cành cây vừa đậu. Nhận ra sự khác biệt ấy giúp ta thôi phán xét cuộc đời người khác bằng chiếc thước đo chật hẹp của riêng mình, và biết mỉm cười để mỗi sinh mệnh được tự do trọn vẹn trong khoảng trời của họ.

Nguồn và đường đọc tiếp

Nguyên văn đối chiếu: Tiêu dao du, thiên 1, đoạn chim Bằng và ve sầu, chim sẻ; tham khảo Chinese Text Project. Bản nền tiếng Việt: Nguyễn Hiến Lê, Trang Tử và Nam Hoa Kinh, phần Tiêu dao du.

Đọc thêm bài phân tích cùng mạch tư tưởng: Cánh chim Bằng và những chân trời khác nhau, hoặc trở về sơ đồ hành trình Trang Tử.