Khi hỏi ai viết Kinh Dịch, câu trả lời ngắn gọn nhất là: không thể quy sách cho một tác giả duy nhất với độ chắc chắn như một tác phẩm hiện đại. Đây là văn bản được hình thành qua nhiều lớp và nhiều thế kỷ. Điều đó không làm sách kém giá trị; trái lại, nó giúp ta đọc công bằng hơn với cả truyền thống lẫn sử liệu.
Bài này đi cùng Giới thiệu Kinh Dịch: học cách đọc sự đổi thay và sơ đồ 64 quẻ.
Câu chuyện truyền thống
Trong cách kể quen thuộc, Phục Hy được gắn với bát quái; Chu Văn Vương với 64 quẻ và lời quẻ; Chu Công với lời hào; Khổng Tử với các lời chú giải gọi là Thập Dực. Đây là một trật tự có sức sống rất lớn trong văn hóa Đông Á. Nó cũng lý giải vì sao Kinh Dịch thường được xem là kết tinh của nhiều bậc hiền triết, chứ không phải công trình của một người.
Tuy vậy, truyền thống không đồng nghĩa với hồ sơ lịch sử đã được chứng minh. Các nhân vật ấy cách thời đại văn bản rất xa, và những lớp văn bản gắn với tên họ không thể kiểm chứng bằng một chứng từ trực tiếp duy nhất.
Điều có thể nói thận trọng từ lịch sử văn bản
Nghiên cứu hiện đại thường xem phần Chu Dịch là sản phẩm của môi trường Tây Chu và những thời kỳ tiếp theo, rồi tiếp tục được truyền chép, sắp xếp và chú giải. Các lời chú giải xuất hiện muộn hơn phần lõi, và việc quy toàn bộ Thập Dực cho Khổng Tử không còn là kết luận được giới nghiên cứu chấp nhận một cách đơn giản.
Các bản chép tay và dị bản được phát hiện qua khảo cổ học cho thấy văn bản cổ có đời sống truyền bản phong phú. Vì vậy, khi gặp một lời giải thích khẳng định “Kinh Dịch chắc chắn nói đúng một nghĩa”, ta nên giữ khoảng cách. Cách đọc đáng tin hơn là nêu rõ đang dựa vào bản dịch, chú giải và truyền thống nào.
Vậy “tác giả” là ai?
Nếu nói theo truyền thống, có thể nhắc Phục Hy, Văn Vương, Chu Công và Khổng Tử như những tên tuổi gắn với các lớp khác nhau. Nếu nói theo lịch sử học, nên gọi Kinh Dịch là thành quả tập thể của một truyền thống văn bản và chú giải lâu dài. Hai cách nói phục vụ hai câu hỏi khác nhau; điều cần tránh là trộn chúng rồi biến điều chưa chắc thành sự kiện.
Đọc với sự thận trọng ấy, ta vẫn có thể nhận từ Kinh Dịch một lời nhắc sâu sắc: đời sống luôn biến động, nên hiểu biết cũng cần khiêm nhường, linh hoạt và biết tự xét lại.