Cuộc họp vừa bắt đầu, người có kinh nghiệm nhất đã trình bày phương án mình chọn. Mọi người gật đầu, vài câu hỏi dừng lại giữa chừng. Đến cuối buổi, một thành viên mới mới nói nhỏ rằng cách ấy vướng một điều ở khâu thực hiện. Người chủ trì ngạc nhiên: sao không ai nói sớm? Có lẽ không ai bị cấm nói. Nhưng khi kết luận đã được đặt lên bàn từ phút đầu, những người còn lại khó biết ý kiến khác có thật sự được đón nhận hay không. Trong một căn phòng, vị thế đôi khi chiếm chỗ trước cả khi ta nhận ra mình đang dùng nó.

Nguyên văn và Hán Việt

Nguyên văn theo Đạo Đức Kinh, bản Vương Bật, chương 61 trên Wikisource, giữ thứ tự “天下之交，天下之牝” của bản này.

大國者下流，天下之交，天下之牝。牝常以靜勝牡，以靜為下。故大國以下小國，則取小國；小國以下大國，則取大國。故或下以取，或下而取。大國不過欲兼畜人，小國不過欲入事人。夫兩者各得其所欲，大者宜為下。

Đại quốc giả hạ lưu, thiên hạ chi giao, thiên hạ chi tẫn. Tẫn thường dĩ tĩnh thắng mẫu, dĩ tĩnh vi hạ. Cố đại quốc dĩ hạ tiểu quốc, tắc thủ tiểu quốc; tiểu quốc dĩ hạ đại quốc, tắc thủ đại quốc. Cố hoặc hạ dĩ thủ, hoặc hạ nhi thủ. Đại quốc bất quá dục kiêm súc nhân, tiểu quốc bất quá dục nhập sự nhân. Phù lưỡng giả các đắc kỳ sở dục, đại giả nghi vi hạ.

Dịch tiếng Việt dễ hiểu

Bản dịch mới cho bài viết:

Nước lớn là chỗ hạ lưu, nơi thiên hạ gặp nhau, là phía cái của thiên hạ. Phía cái thường lấy tĩnh thắng phía đực, lấy tĩnh mà ở thấp. Vì vậy, nước lớn hạ mình với nước nhỏ thì thu phục được nước nhỏ; nước nhỏ hạ mình với nước lớn thì được nước lớn tiếp nhận.

Có bên hạ mình để nhận được, có bên hạ mình mà được nhận. Nước lớn chỉ muốn gồm chứa, nuôi dưỡng người; nước nhỏ chỉ muốn vào phụng sự người. Để hai bên đều đạt điều mình muốn, bên lớn nên ở thấp.

Ở thấp là tạo chỗ tiếp nhận

“Hạ lưu” trong chương chỉ vùng thấp nơi nước chảy về, không mang nghĩa chê phẩm cách như một cách dùng tiếng Việt hiện nay. Hình ảnh ấy đặt sức lớn cạnh khả năng tiếp nhận. Một nơi càng rộng càng cần có chỗ cho điều từ bên ngoài đến, thay vì chỉ đẩy ý muốn của mình ra xung quanh.

“Tẫn” và “mẫu” lần lượt chỉ cái và đực trong cặp hình ảnh cổ. Chương dùng chúng để nói về tĩnh và động, vị thế thấp và cao. Khi vận dụng hôm nay, ta không nên biến hình ảnh ấy thành quy tắc rằng phụ nữ phải nhún nhường hoặc đàn ông phải tranh thắng. Phẩm chất biết lắng và biết nhận có thể được thực hành bởi bất cứ ai.

Chữ “thủ” có sắc thái lấy được, thu phục. Trong quan hệ nước lớn–nước nhỏ, bài dịch lựa chọn cách diễn đạt khác nhau để làm rõ bên thu phục và bên được tiếp nhận. Vì vậy, chương vẫn chứa bối cảnh quyền lực giữa các nước, chứ không đơn thuần là lời khuyên giao tiếp giữa những người ngang nhau.

Bên có vị thế nên mở khoảng trước

Câu cuối đặt một phần trách nhiệm lên bên lớn. Trong cách liên hệ với cuộc họp đầu bài, người có quyền quyết định có thể chủ động nói sau, hỏi người trực tiếp thực hiện trước và dành thời gian cho ý kiến chưa trọn vẹn. Họ có nhiều khả năng thay đổi không khí của cuộc trao đổi hơn người vừa bước vào nhóm.

Một câu hỏi hữu ích có thể là: “Ở cách làm này, phần nào sẽ khó nhất với công việc của bạn?” Sau khi hỏi, hãy để người kia nói hết và nhắc lại điều mình hiểu. Nếu chỉ hỏi cho đủ thủ tục rồi giữ nguyên kết luận mà không giải thích, khoảng mở ấy sẽ nhanh chóng khép lại trong những lần sau.

Hạ mình cũng có thể là nhận rõ giới hạn: mình có kinh nghiệm ở phần này, nhưng người khác biết chi tiết ở phần kia. Sự hiểu ấy giúp năng lực gặp nhau. Người dẫn dắt vẫn chịu trách nhiệm lựa chọn, nhưng lựa chọn được nuôi bằng thông tin từ những người sẽ cùng thực hiện.

Khiêm nhường cần thành thật

Không nên dùng sự mềm mỏng như mẹo khiến người khác làm theo mà không biết mình đang bị dẫn dắt. Nếu đã có giới hạn không thể thay đổi, hãy nói rõ ngay. Nếu đang hỏi ý kiến thật, cũng cần chấp nhận khả năng phương án của mình sẽ được sửa. Sự tin cậy đến từ khoảng cách nhỏ giữa lời mời và cách ta đón nhận câu trả lời.

Mặt khác, người ở thế yếu không có nghĩa vụ nhún mình vô hạn để giữ một quan hệ. Văn bản cổ không thể thay cho việc xem xét sự công bằng của một thỏa thuận hôm nay. Cả nhu cầu, tiếng nói và khả năng từ chối của mỗi bên đều cần được nhìn thấy khi ta ứng dụng bài học về hợp tác.

Bài học và một câu hỏi trước kết luận

Trong cuộc trao đổi kế tiếp mà mình có ưu thế kinh nghiệm hoặc quyền quyết định, hãy hỏi một câu trước khi đưa phương án. Nghe trọn câu trả lời, rồi nói rõ điều gì trong đó khiến mình hiểu thêm. Đây là một cách nhỏ để việc “ở thấp” trở thành hành động có thể nhận ra.

Không cần làm mình kém đi để người khác có chỗ đứng. Chỉ cần bớt chiếm hết khoảng nói và khoảng quyết định. Có khi chính từ chỗ được chừa ra ấy, một hướng đi chung mới bắt đầu hiện rõ.