Người bạn nhờ xem giúp một bản thảo. Ta đáp ngay rằng tối nay sẽ gửi lại, vì nghĩ chỉ có vài trang. Đến tối mới thấy tài liệu dài hơn dự tính, vài chỗ cần hỏi thêm, còn công việc riêng vẫn chưa xong. Ta thức muộn, đọc vội, rồi sáng hôm sau phải xin thêm thời gian. Điều khiến cả hai khó xử bắt đầu từ một câu nhận lời rất nhẹ. Không ai muốn thất hứa. Chỉ là lúc nói “được thôi”, ta chưa dành đủ sự chú ý cho việc mình sắp nhận. Chương 63 gợi một cách làm việc chậm hơn ngay ở điểm bắt đầu ấy.
Nguyên văn và Hán Việt
Nguyên văn theo Đạo Đức Kinh, bản Vương Bật, chương 63 trên Wikisource, gộp chính văn và thêm dấu kết câu.
為無為，事無事，味無味。大小多少，報怨以德。圖難於其易，為大於其細；天下難事必作於易，天下大事必作於細。是以聖人終不為大，故能成其大。夫輕諾必寡信，多易必多難。是以聖人猶難之，故終無難矣。
Vi vô vi, sự vô sự, vị vô vị. Đại tiểu đa thiểu, báo oán dĩ đức. Đồ nan ư kỳ dị, vi đại ư kỳ tế; thiên hạ nan sự tất tác ư dị, thiên hạ đại sự tất tác ư tế. Thị dĩ thánh nhân chung bất vi đại, cố năng thành kỳ đại. Phù khinh nặc tất quả tín, đa dị tất đa nan. Thị dĩ thánh nhân do nan chi, cố chung vô nan hĩ.
Dịch tiếng Việt dễ hiểu
Bản dịch mới cho bài viết:
Làm theo lối không cưỡng tác, lo việc mà không gây thêm việc, nếm được vị của điều đạm bạc. Coi cái nhỏ là đáng trọng như cái lớn, cái ít như cái nhiều; lấy đức đáp oán.
Tính việc khó khi nó còn dễ, làm việc lớn từ chỗ còn nhỏ. Việc khó trong thiên hạ khởi từ chỗ dễ; việc lớn khởi từ chỗ nhỏ. Vì vậy, người sáng suốt không mải làm ra vẻ lớn lao, nên có thể hoàn thành việc lớn.
Hứa dễ dàng thì ít giữ được lòng tin; xem quá nhiều việc là dễ thì sẽ gặp nhiều khó khăn. Bởi vậy, người sáng suốt vẫn coi việc là đáng thận trọng, nên cuối cùng tránh được sự khó do xem nhẹ mà thành.
Việc nhỏ cũng có trọng lượng
“Vô vi” ở đầu chương được hiểu là hành động bớt cưỡng ép, bớt tự tạo những rối ren không cần thiết. “Sự vô sự” gợi cách chăm lo mà không liên tục bày thêm việc. “Vị vô vị” hướng sự chú ý về điều đạm bạc, vốn dễ bị bỏ qua vì không có sức hấp dẫn tức thì.
Cụm “đại tiểu đa thiểu” rất cô đọng. Bài dịch chọn cách đọc coi trọng cái nhỏ và cái ít, để nối với ý làm việc lớn từ chỗ nhỏ phía sau. Đây là cách triển khai nghĩa trong tiếng Việt, không phải bốn chữ Hán tự chúng đã giải thích hết mối quan hệ ấy.
Một bản thảo vài trang vẫn cần thời gian đọc. Một lời hẹn ngắn vẫn tạo ra sự chờ đợi ở người nhận. Khi cho những việc nhỏ đủ trọng lượng, ta bớt phải dùng sự gắng sức vào phút cuối để bù cho việc mình đã xem nhẹ từ đầu.
Lời hứa cần một lần nhìn kỹ
Trước lời nhờ xem bản thảo, ta có thể hỏi người bạn cần góp ý phần nào và lúc nào phải dùng. Sau khi mở tài liệu, mình mới biết có thể giúp đến đâu. Có khi câu trả lời phù hợp là: “Tối nay mình xem được phần mở đầu, phần còn lại cần đến chiều mai.” Người kia có thông tin thật để sắp xếp.
Khoảng cân nhắc ấy không làm sự giúp đỡ kém nhiệt tình. Nó giúp lời hứa gắn với khả năng thực hiện. Nếu tình hình đổi, báo sớm cũng là một phần của giữ lòng tin. Chờ đến khi đã trễ mới giải thích thường khiến người khác mất cả thời gian chuẩn bị phương án thay thế.
Chương dùng cách nói mạnh về việc khó bắt đầu từ việc dễ. Trong thực tế, có những biến cố đến bất ngờ và vượt quá khả năng chuẩn bị. Điều ta có thể mang theo là sự cẩn thận đối với phần đang thấy, thay vì kết luận rằng mọi khó khăn đều do ai đó thiếu chu đáo.
Đáp oán mà không nuôi thêm oán
“Báo oán dĩ đức” đặt cách đối xử với bất hòa cạnh cách xử lý công việc. Đức ở đây có thể được liên hệ với phẩm chất ngay thẳng, biết tiết chế của người đáp lại. Chú giải Vương Bật phân biệt oán nhỏ và oán lớn, nên câu này cũng không chỉ có một lối đọc là chịu đựng mọi điều rồi mỉm cười.
Trong phạm vi bài viết, có thể thử bớt một lời mỉa mai khi nhắc người khác về việc trễ hẹn. Nói rõ mình đang cần gì, việc chậm gây trở ngại nào và hai bên có thể thống nhất lại ra sao. Ta giữ yêu cầu chính đáng, đồng thời bớt đưa thêm sự tổn thương vào một việc vốn đã khó.
Bài học và mười phút nhìn việc
Chọn một việc đang định nhận lời. Dành mười phút xem yêu cầu, thời gian và điều mình còn chưa biết. Sau đó đưa ra một cam kết cụ thể, đủ nhỏ để làm được. Nếu chưa thể hứa, nói rõ lúc nào mình sẽ trả lời.
Sự thận trọng có thể rất lặng lẽ: mở tài liệu trước khi gật đầu, hỏi một câu trước khi chốt hẹn. Từ những động tác ấy, việc khó có thêm cơ hội được chăm sóc khi còn vừa trong tầm tay.