Nhóm tình nguyện nhận được nhiều sách để làm hai tủ đọc trong xóm. Điểm đầu nằm ngay nhà người phụ trách, tiện đường nên ai ghé cũng mang thêm vài cuốn. Điểm thứ hai ở cuối hẻm chỉ có một kệ thấp, sách ít và phần lớn không hợp lứa tuổi trẻ thường đến. Trong buổi sắp xếp, mọi người định đặt lô sách mới ở điểm đầu vì nơi ấy đông vui hơn. Một bạn hỏi có ai đã kiểm tra tủ cuối hẻm chưa. Câu hỏi khiến cả nhóm dừng lại: sự thuận tiện đang giúp chỗ đã nhiều tiếp tục có thêm, còn chỗ thiếu vẫn ít được nhìn tới.
Nguyên văn và Hán Việt
Nguyên văn theo Đạo Đức Kinh, bản Vương Bật, chương 77 trên Wikisource.
天之道，其猶張弓與？高者抑之，下者舉之；有餘者損之，不足者補之。天之道，損有餘而補不足。人之道則不然，損不足以奉有餘。孰能有餘以奉天下？唯有道者。是以聖人為而不恃，功成而不處，其不欲見賢。
Thiên chi đạo, kỳ do trương cung dư? Cao giả ức chi, hạ giả cử chi; hữu dư giả tổn chi, bất túc giả bổ chi. Thiên chi đạo, tổn hữu dư nhi bổ bất túc. Nhân chi đạo tắc bất nhiên, tổn bất túc dĩ phụng hữu dư. Thục năng hữu dư dĩ phụng thiên hạ? Duy hữu đạo giả. Thị dĩ thánh nhân vi nhi bất thị, công thành nhi bất xử, kỳ bất dục hiện hiền.
Dịch tiếng Việt dễ hiểu
Bản dịch mới cho bài viết:
Đạo trời chẳng giống như giương cung sao? Chỗ cao thì hạ xuống, chỗ thấp thì nâng lên; chỗ có dư thì bớt đi, chỗ chưa đủ thì bù vào.
Đạo trời bớt nơi dư để bù nơi thiếu. Cách của con người lại khác: lấy bớt nơi thiếu để cung phụng nơi dư.
Ai có thể đem phần dư phụng sự thiên hạ? Chỉ người có Đạo. Bởi vậy, người sáng suốt làm mà không cậy công, việc thành không chiếm lấy công trạng, không muốn phô mình là tài giỏi.
Nhìn sự phân bổ qua một cánh cung
Hình ảnh giương cung đặt việc nâng và hạ trong cùng một động tác điều chỉnh. Điểm được chú ý là tương quan giữa các phần: chỗ dư và chỗ thiếu cần được nhìn cùng nhau. Nếu chỉ nhìn một phía, ta có thể tiếp tục thêm vào nơi vốn đã đủ.
Chương đặt “thiên chi đạo” cạnh “nhân chi đạo” để làm rõ một sự trái chiều. Đây là lời chất vấn cách con người tổ chức đời sống và phụng dưỡng người có nhiều. Nó không bảo đảm rằng mọi bất cân xứng ngoài đời tự nhiên sẽ được sửa, cũng không đưa sẵn một cách chia phù hợp cho mọi cộng đồng.
Từ hình tượng ấy, người đọc hôm nay có thể hỏi nguồn lực đang chảy về đâu. Những nơi thuận tiện, có tiếng nói hoặc quen biết thường dễ được nhớ tới trong một quyết định. Phần khó nhìn hơn cần một lần chủ động tìm hiểu.
Biết thiếu điều gì trước khi mang tới
Trong câu chuyện hai tủ sách, chia đôi số cuốn chưa chắc giải quyết được vấn đề. Điểm cuối hẻm có thể cần sách cho trẻ nhỏ, một người mở cửa đều đặn hoặc một chỗ tránh mưa. Nếu chỉ chở tới những cuốn không ai đọc ở tủ đầu, nhóm đã chuyển đồ đi mà chưa đáp lại nhu cầu.
Một cuộc ghé thăm và vài câu hỏi có thể làm rõ hơn: ai đang dùng tủ, thường đến khi nào, có sách nào được hỏi mà chưa có? Người phụ trách điểm đó cần được tham gia chọn. Phần nhận giúp đỡ vẫn có tiếng nói về điều hữu ích với mình.
“Có dư” cũng cần được hiểu trong hoàn cảnh. Một cuốn sách ít được mở ở nơi này có thể phù hợp ở nơi khác. Một người không có nhiều tiền vẫn có thể góp thời gian trong khả năng. Nhưng không nên mặc định người hiền là người luôn còn sức để nhận thêm việc.
Cho mà không giữ quyền chỉ dẫn mãi
Câu cuối chương nhắc tới việc làm, công trạng và sự phô bày tài giỏi. Chữ “見” trong “見賢” được đọc theo nghĩa hiện ra, biểu lộ. Bản dịch chọn cách nói “phô mình là tài giỏi” để giữ mạch cảnh giác với việc lấy điều tốt làm chỗ nâng mình lên.
Khi mang sách đến, nhóm có thể hỏi cách sắp nào thuận cho người đọc ở đó. Nếu mọi hỗ trợ đều đi kèm yêu cầu phải trưng bày tên người cho, gửi hình thường xuyên hoặc làm đúng mọi ý kiến từ bên ngoài, món quà có thể kéo theo nhiều việc mới.
Sự minh bạch vẫn cần thiết khi cùng quản lý nguồn lực. Ghi nhận số sách, người giữ và cách luân chuyển giúp mọi người yên tâm. Điều cần cân nhắc là mỗi yêu cầu ấy đang phục vụ việc đọc hay đang phục vụ mong muốn được thấy công lao của người hỗ trợ.
Bài học và một nơi ít được nhìn tới
Trong một việc chung mình đang tham gia, chọn một nguồn lực cụ thể: thời gian, dụng cụ, tài liệu hoặc chỗ ngồi. Xem nơi nào đang dư, nơi nào đang thiếu, rồi hỏi người liên quan trước khi điều chỉnh một phần.
Tủ sách cuối hẻm có thể chỉ nhận thêm một thùng nhỏ, nhưng bên trong là những cuốn đã được lựa cùng người dùng. Sự chia sẻ bắt đầu có ích khi phần được mang tới gặp đúng điều còn thiếu ở nơi nhận.
Đọc cùng chương 75: Nhìn gánh nặng phía sau sự kiệt sức và đọc tiếp chương 78: Nhận phần khó về mình.