Trong bữa cơm, một người nhắc chuyện người hàng xóm vừa nghỉ việc. Chưa ai biết rõ lý do, nhưng những phỏng đoán đã nối nhau. Ta cũng nhớ một chi tiết, muốn góp vào để câu chuyện thêm phần chắc chắn. Lời sắp ra khỏi miệng thì chợt thấy: điều mình biết chỉ là một lần gặp thoáng qua. Người được nói đến không có mặt để giải thích. Ta đặt đôi đũa xuống, nghe thêm một chút rồi thôi. Khoảng dừng ấy nhỏ, nhưng làm hiện ra một câu hỏi đáng giữ: ta đang nói để hiểu sự việc, hay để được nhìn nhận là người biết chuyện?
Nguyên văn và Hán Việt
Nguyên văn theo Đạo Đức Kinh, bản Vương Bật, chương 56 trên Wikisource. Giữ chữ 分 của bản này; nhiều bản thông hành chép 紛, nhấn vào sự rối ren.
知者不言，言者不知。塞其兌，閉其門，挫其銳，解其分，和其光，同其塵，是謂玄同。故不可得而親，不可得而疏；不可得而利，不可得而害；不可得而貴，不可得而賤。故為天下貴。
Tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri. Tắc kỳ đoài, bế kỳ môn, tỏa kỳ nhuệ, giải kỳ phân, hòa kỳ quang, đồng kỳ trần, thị vị huyền đồng. Cố bất khả đắc nhi thân, bất khả đắc nhi sơ; bất khả đắc nhi lợi, bất khả đắc nhi hại; bất khả đắc nhi quý, bất khả đắc nhi tiện. Cố vi thiên hạ quý.
Dịch tiếng Việt dễ hiểu
Bản dịch mới cho bài viết:
Người biết thì không nói; người nói thì không biết. Khép những ngõ mở, đóng những cánh cửa; làm dịu sự sắc nhọn, tháo gỡ sự phân chia; hòa ánh sáng của mình, cùng với bụi trần. Đó gọi là sự hòa đồng sâu kín.
Vì vậy, không thể kéo người ấy vào bằng thân tình, cũng không thể đẩy ra bằng xa cách; không thể dùng lợi để lôi kéo, dùng hại để uy hiếp; không thể dùng địa vị cao để nâng, dùng địa vị thấp để hạ. Bởi thế, người ấy được thiên hạ quý trọng.
Hiểu biết có một phần không cần phô ra
Câu mở đầu rất mạnh, gần như phủ định chính việc viết sách. Nếu hiểu thành lệnh cấm mọi lời nói, ta sẽ bỏ lỡ những hình ảnh tiếp theo: bớt sắc nhọn, gỡ phân chia, hòa ánh sáng. Trong cách đọc của bài này, trọng tâm là sự hiểu không còn bận khẳng định mình qua lời. Một người có thể giải thích rõ điều cần thiết mà vẫn biết dừng trước phần chưa hiểu.
“Huyền đồng” gợi một sự cùng chung sâu kín, vượt khỏi việc chia người thành phe để thân hay ghét. “Hòa quang” là làm dịu ánh sáng của mình. Ta vẫn có năng lực, nhưng không dùng năng lực ấy để khiến người bên cạnh thấy nhỏ đi. Người biết nhiều có thể đặt một câu hỏi thật lòng, dành thời gian nghe một người ít kinh nghiệm, hoặc nhận rằng trường hợp này mình chưa từng gặp.
Những cặp thân–sơ, lợi–hại, quý–tiện đưa ý ấy đi xa hơn. Nếu giá trị của mình hoàn toàn lệ thuộc vào lời tán thưởng, ta cũng dễ bị lời chê kéo đi. Bớt lệ thuộc không khiến cảm xúc biến mất; nó cho ta khoảng cách để lựa chọn lời đáp, thay vì lập tức tìm cách lấy lại thể diện.
Giữ lời nói gần với điều mình thật sự biết
Trở lại bữa cơm, ta có thể nói: “Mình chưa biết lý do, có lẽ nên để họ tự kể.” Câu ấy ngắn nhưng giúp câu chuyện trở về giới hạn thật. Không cần giảng cho cả bàn về sự đúng sai. Đôi khi việc không thêm một phỏng đoán đã là cách gìn giữ sự công bằng cho người vắng mặt.
Trong một cuộc trao đổi, ta cũng có thể phân biệt điều đã chứng kiến với điều đang suy đoán. Nói rõ “đây là cách tôi hiểu” giúp người nghe còn chỗ bổ sung. Sự khiêm nhường nằm ở khả năng sửa lại nhận định khi có dữ kiện mới, chứ không ở việc nói nhỏ hay tỏ vẻ kín đáo.
Giới hạn của sự im lặng
Im lặng có thể xuất phát từ sáng suốt, nhưng cũng có thể từ sợ hãi hoặc né trách nhiệm. Khi cần báo một sai sót, bảo vệ người bị tổn thương hay đưa thông tin cần thiết, lời nói rõ ràng vẫn đáng được cất lên. Không nên dùng câu đầu chương để đánh giá rằng người ít nói luôn sâu sắc hơn người hay nói.
Tương tự, “đồng trần” không buộc ta thuận theo mọi thói quen xung quanh. Ta có thể ở cùng người khác bằng thái độ hòa nhã và vẫn giữ một giới hạn. Điều cần bớt là ý muốn lấy sự khác biệt làm bằng chứng rằng mình cao hơn họ.
Bài học và một lần dừng
Trước khi góp vào một câu chuyện về người vắng mặt hôm nay, hãy tự hỏi: mình biết điều này từ đâu, và nói ra có giúp gì không? Nếu chưa rõ, thử để câu chuyện dừng ở phần mình. Nếu cần nói, chỉ nói phần đã biết và chừa chỗ cho điều chưa biết.
Ta không cần rời bữa cơm để giữ sự tỉnh táo. Có khi chỉ cần ở đó, nghe trọn một câu và không vội thêm lời. Từ khoảng dừng ấy, việc sống cùng người khác có thể bớt đi một chút sắc nhọn.