Người bạn thân hào hứng khoe chiếc xe máy cổ vừa mua sau nhiều tháng săn tìm, mắt ánh lên niềm say mê rạng rỡ. Bạn vốn là người chuộng nếp sống tối giản, thích sự tiện dụng của các phương tiện công cộng và luôn thấy những chiếc xe cũ kỹ là ồn ào, tốn kém bảo dưỡng. Trong giây phút ấy, một phản ứng vi tế rất dễ khởi lên trong tâm: một nụ cười gượng, một thoáng chê bai ngấm ngầm, hoặc một câu nhận xét buột miệng làm tắt ngấm sự phấn khởi của bạn mình: “Mua của nợ này làm gì cho mệt người?”.
Chúng ta rất dễ vui cùng người khác khi niềm vui của họ trùng khớp với tiêu chuẩn và gu thưởng thức của ta. Nhưng khi điều khiến người khác hạnh phúc lại nằm ngoài sở thích cá nhân, việc thật lòng mừng cho họ trở thành một bài học thực hành sâu sắc về sự buông bỏ bản ngã.
Tùy hỷ trong giáo lý Phật giáo
Trong giáo lý Phật giáo, Tùy hỷ (Muditā — Hỷ vô lượng tâm) là một trong bốn tâm vô lượng (Brahmavihāra — Từ, Bi, Hỷ, Xả). Tùy hỷ là khả năng cảm nhận niềm hoan hỷ trong sáng, chân thành trước sự an vui, may mắn và thành tựu của chúng sinh.
Kẻ thù trực tiếp của tùy hỷ là tâm tật đố (issā), tức sự ghen ghét, khó chịu khi thấy người khác hơn mình. Nhưng giáo lý cũng chỉ ra một chướng ngại tinh vi hơn: sự chấp trước vào cái “tôi” và “sở thích của tôi” (ngã ái). Khi bản ngã quá lớn, ta có xu hướng lấy hệ quy chiếu cá nhân làm thước đo cho vũ trụ:
- Điều ta thích mới là tao nhã, đáng sống.
- Điều người khác thích mà ta không thích thì bị xem là phù phiếm, kỳ quặc hoặc hạ đẳng.
Chính định kiến ngầm này ngăn cản ta kết nối với niềm vui chân thật của tha nhân. Ta không ghen tị với họ, nhưng ta từ chối chia sẻ niềm vui với họ chỉ vì đối tượng của niềm vui ấy không lọt vào mắt xanh của mình.
Ghi chú: Khái niệm Muditā được đối chiếu từ kinh văn Tứ vô lượng tâm trong tạng kinh Pali; phần phân tích về sở thích cá nhân và tâm lý đời thường là liên hệ thực hành của người viết.
Mở rộng dung lượng của trái tim
Thực hành tùy hỷ trước điều trái sở thích không đòi hỏi ta phải ép bản thân giả vờ yêu thích món đồ hay phong cách của người khác. Bạn không cần phải thích xe máy cổ, cũng không cần phải hứng thú với thể loại âm nhạc hay bộ môn thể thao mà bạn bè đang say mê.
Tùy hỷ là tách biệt niềm vui của người khác ra khỏi thước đo của chính mình:
- Nhìn vào con người, không nhìn vào đối tượng: Nhận ra niềm vui, sự hân hoan và nỗ lực chân thành đang tỏa sáng nơi ánh mắt của người đối diện. Con người ấy đang hạnh phúc, và sự hạnh phúc lành mạnh của họ tự thân nó đã là một điều đáng chúc mừng.
- Tôn trọng con đường riêng của mỗi người: Đời sống muôn màu muôn vẻ, mỗi tâm hồn tìm thấy sự nuôi dưỡng ở những góc độ khác nhau. Nhường chỗ cho sở thích của người khác chính là trao cho họ quyền được sống tự do.
- Buông bỏ nhu cầu áp đặt: Nhận biết mỗi khi tâm có ý định “sửa lưng” hoặc đưa ra lời khuyên không cần thiết, rồi nhẹ nhàng dừng lại.
Lần tới, khi ai đó chia sẻ về một niềm say mê không hợp gu bạn, hãy thử dừng lại một nhịp thở. Tạm gác lại chiếc thước đo quen thuộc, nhìn thẳng vào sự hân hoan của họ và mỉm cười nói: “Thấy bạn tìm được điều khiến mình vui như vậy, mình thật lòng mừng cho bạn.” Khoảnh khắc ấy, tâm bạn vừa nới rộng thêm một khoảng thênh thang.
Đọc thêm Thiện hữu không sửa lỗi người khác.