Buổi họp gần kết thúc thì một người lên tiếng phản đối cách chia việc. Người phụ trách đã giải thích hai lần, bắt đầu thấy mình bị thách thức trước cả nhóm. Anh định nhắc lại chức trách của từng người bằng một giọng cứng hơn. Nhưng nhìn vào bảng tiến độ, anh nhận ra người đang phản đối cũng là người phải nhận thêm việc vào cuối tuần. Anh đặt bút xuống, hỏi phần nào trong lịch khiến người ấy khó xoay xở. Câu chuyện chuyển từ việc ai được quyền quyết định sang việc nhóm thực sự có thể hoàn thành. Bất đồng vẫn còn, nhưng mọi người đã có điều cụ thể để cùng xem xét.
Nguyên văn và Hán Việt
Nguyên văn theo Đạo Đức Kinh, bản Vương Bật, chương 68 trên Wikisource, giữ cụm “配天古之極” theo bản này.
善為士者不武，善戰者不怒，善勝敵者不與，善用人者為之下，是謂不爭之德，是謂用人之力，是謂配天古之極。
Thiện vi sĩ giả bất vũ, thiện chiến giả bất nộ, thiện thắng địch giả bất dữ, thiện dụng nhân giả vi chi hạ, thị vị bất tranh chi đức, thị vị dụng nhân chi lực, thị vị phối thiên cổ chi cực.
Dịch tiếng Việt dễ hiểu
Bản dịch mới cho bài viết:
Người giỏi làm tướng không chuộng vũ lực; người giỏi chiến đấu không hành động trong giận dữ; người giỏi thắng địch không tranh chấp với địch; người giỏi dùng người biết đặt mình ở dưới họ.
Đó gọi là đức không tranh, là sức mạnh của việc biết dùng người, là hợp với Trời, là chỗ cùng tột của đạo lý xưa.
Sức mạnh có thể giữ mình
“Sĩ” trong chú giải Vương Bật được hiểu là người chỉ huy quân sĩ. “Bất vũ” vì vậy nói đến việc bớt chuộng uy vũ và lấn át. Người có khả năng không cần liên tục phô sức để người khác nhận ra địa vị của mình. “Bất nộ” đặt thêm một giới hạn: cơn giận không nên cầm lái hành động.
Đọc trong đời thường, điều ấy giúp ta phân biệt việc bảo vệ một yêu cầu cần thiết với việc bảo vệ lòng tự ái. Người phụ trách có trách nhiệm giữ tiến độ. Nhưng nếu dùng buổi họp để buộc người phản đối phải chịu thua, anh có thể bỏ qua thông tin quan trọng về khối lượng công việc.
“Bất dữ” là một cụm ngắn, được chú giải theo nghĩa không tranh với đối phương. Cách dịch ở đây giữ hướng ấy. Nó gợi một khả năng: giải quyết điều kiện gây ra va chạm trước khi cuộc đối đầu trở thành mục đích tự thân. Nhóm có thể đổi thứ tự công việc hoặc bớt một yêu cầu, nhờ vậy có đường tiến mà không ai cần bị làm nhục.
Đặt mình thấp để người khác góp sức
“Vi chi hạ” là biết ở dưới người. Trong quan hệ làm việc, ta có thể hiểu đó là thái độ chịu nghe, chịu hỏi và thừa nhận phần hiểu biết mình còn thiếu. Người điều phối nhìn được toàn bộ lịch, nhưng người trực tiếp làm lại biết một công đoạn mất bao lâu và dễ vướng ở đâu.
Nếu ý kiến nào cũng bị xem là chống đối, lần sau người ta có thể im lặng. Sự im lặng ấy khiến cuộc họp trông thuận lợi hơn, trong khi khó khăn vẫn nằm nguyên trong công việc. Hạ mình một chút giúp thông tin có cơ hội đi đến nơi cần quyết định.
“Dụng nhân” thuộc ngôn ngữ quản trị thời cổ. Khi vận dụng hôm nay, cần nhìn người cộng tác như người có năng lực, nhu cầu và quyền lên tiếng. Biết dùng sức người bao gồm phân công vừa sức, ghi nhận đóng góp và nhận trách nhiệm về quyết định của mình. Thái độ khiêm nhường chỉ có ý nghĩa khi đi vào những việc ấy.
Bất tranh vẫn cần sự rõ ràng
“Bất tranh” là bớt tranh giành và hiếu thắng. Một lời từ chối rõ ràng vẫn có thể phù hợp với tinh thần này. Người phụ trách có thể nói rằng nhóm chưa thể đổi hạn cuối, rồi cùng bàn phạm vi công việc có thể giảm. Anh cũng có thể dừng một lời công kích cá nhân để cuộc trao đổi trở lại vấn đề.
Chương dùng hình ảnh quân sự và lý tưởng hợp với Trời. Bài học đời thường ở đây là một cách liên hệ, không phải công thức bảo đảm thắng mọi cuộc cạnh tranh. Có trường hợp cần quyết định dứt khoát, cần người hỗ trợ hoặc cần rời một cuộc nói chuyện đang gây hại. Sự sáng suốt còn nằm ở việc nhận ra giới hạn của đối thoại.
Bài học và một câu hỏi trước khi đáp
Trong lần bất đồng tới, thử tự hỏi: mình đang muốn giải quyết việc gì, và phần nào chỉ là muốn người kia công nhận mình đúng? Chọn một câu hỏi về sự việc trước khi đưa ra kết luận. Có thể là: “Phần nào trong cách chia này khiến bạn khó thực hiện nhất?”
Sau khi nghe, hãy nói rõ điều có thể điều chỉnh và điều cần giữ. Sức mạnh của người dẫn dắt có thể hiện ra ở một buổi họp như thế: mọi người hiểu việc hơn, biết phần mình hơn và còn muốn cùng làm tiếp.